Wybory do Zgromadzenia Ustawodawczego

25 listopada 1917 roku (12 listopada według kalendarza juliańskiego) w Piotrogrodzie i w większości okręgów Rosji zaczęły się wybory do Wszechrosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego, zwanego Konstytuantą. Miało ono, zgodnie z obietnicą rewolucji lutowej, rozstrzygnąć o ustroju państwa. Były to pierwsze w dziejach Rosji powszechne, równe, tajne i bezpośrednie wybory, w których głosowały także kobiety. Odbyły się w kraju pogrążonym w wojnie i chaosie, osiemnaście dni po przewrocie bolszewickim. Zdecydowanie wygrali je eserowcy, partia chłopów. Bolszewicy zdobyli mniej więcej co czwarty głos.

Długo odkładane wybory

Zwołanie Konstytuanty było od dziesięcioleci żądaniem całej rosyjskiej opozycji, a Rząd Tymczasowy od marca 1917 roku zapowiadał je jako swoje główne zadanie. Prace nad ordynacją trwały jednak miesiącami. Wybory wyznaczono najpierw na wrzesień, a w sierpniu przesunięto je na 12 listopada st. st., czyli 25 listopada, a pierwsze posiedzenie zgromadzenia na 28 listopada st. st., czyli 11 grudnia. Rząd Tymczasowy, który we wrześniu, nie czekając na zgromadzenie, ogłosił Rosję republiką, sam jednak tej daty nie doczekał. Bolszewicy przez całe lato oskarżali go o odwlekanie wyborów. Po przejęciu władzy nie mogli więc ich odwołać. Zjazd rad, powołując Radę Komisarzy Ludowych, nazwał ją tymczasowym rządem robotniczo-chłopskim, działającym do zwołania zgromadzenia.

Ordynacja była jak na swoje czasy bardzo demokratyczna. Prawo głosu mieli wszyscy obywatele, kobiety i mężczyźni, od 20 roku życia. Kraj podzielono na 81 okręgów wyborczych, w tym osobne okręgi dla frontów i flot. Głosowano na listy partyjne w systemie proporcjonalnym. Wyborca wkładał do koperty kartę wybranej listy. Startowało kilkanaście partii ogólnorosyjskich i kilkadziesiąt narodowych, które wystawiły ponad 7 tysięcy kandydatów. Tylko w 39 okręgach głosowanie odbyło się w wyznaczonym terminie. W wielu innych głosowano pod koniec listopada i w grudniu, a w niektórych odległych miejscach dopiero w styczniu 1918 roku. Na zajętych przez Niemców ziemiach polskich i litewskich wyborów nie było.

Wyniki

Pełnych wyników nigdy nie zebrano, bo w kilku okręgach głosowanie albo liczenie głosów przerwano. Według różnych obliczeń historyków głosowało od ponad 40 do około 47 milionów ludzi, a frekwencję szacuje się na od mniej niż 50 do ponad 60 procent. Zestawienie z 70 z 81 okręgów daje Partii Socjalistów-Rewolucjonistów około 38 procent głosów, a razem z ukraińskimi eserowcami i innymi listami pokrewnymi około połowy. Bolszewicy dostali około 23–24 procent. Liberalna Partia Konstytucyjno-Demokratyczna, czyli kadeci, zdobyła mniej niż 5 procent, a mienszewicy około 3 procent, w dużej części w Gruzji. Wiele głosów padło na listy narodowe: ukraińskie, muzułmańskie, ormiańskie, żydowskie, kozackie. Spośród wybranych posłów eserowcy mieli według rosyjskiego historyka Lwa Protasowa 347, nie licząc 81 ukraińskich, a bolszewicy 180.

Za tymi liczbami kryła się mapa podziałów. Bolszewicy wygrali w miastach przemysłowych i w obu stolicach. W Piotrogrodzie dostali około 45 procent głosów, wobec 26 procent dla kadetów, a w Moskwie, zdobytej przez nich dziesięć dni wcześniej, prawie 48 procent wobec 34,5 procent dla kadetów. W armii otrzymali około 42 procent głosów, a na najbliższych stolicy frontach Północnym i Zachodnim oraz we Flocie Bałtyckiej uzyskali bezwzględną większość. Wieś, gdzie mieszkało około czterech na pięciu mieszkańców Rosji, głosowała jednak na eserowców, partię, której program ziemi dla chłopów znała od lat. Kadeci, główna siła liberalnej Rosji, przegrali sromotnie, choć w wielkich miastach zachowali silną pozycję.

Niewygodny wynik

Dla Lenina, który już przed przewrotem twierdził, że władza rad stoi wyżej niż parlament wybrany w „burżuazyjnej” republice, wynik był niewygodny. Bolszewicy wskazywali, że listy eserowców ułożono przed rozłamem w tej partii. Gdy lewicowi eserowcy, którzy poparli nową władzę, oderwali się od partii, listy były już zamknięte i wyborcy nie mogli tego rozłamu uwzględnić. Według bolszewików wyniki nie oddawały więc nastrojów kraju. Przeciwnicy odpowiadali, że były to najuczciwsze wybory w historii Rosji, a większość wyborców poparła partie socjalistyczne przeciwne jednopartyjnej władzy.

Spór rozstrzygnęła siła. Zgromadzenie zebrało się 18 stycznia 1918 roku (5 stycznia st. st.) w Pałacu Taurydzkim w Piotrogrodzie i wybrało na przewodniczącego przywódcę eserowców Wiktora Czernowa. Gdy odmówiło uznania władzy rad i jej dekretów, bolszewicy opuścili salę. Nad ranem marynarze z warty zamknęli posiedzenie, a 19 stycznia rząd Lenina rozwiązał Konstytuantę. Pierwszy wolno wybrany parlament Rosji obradował niespełna dobę.