Zima brukwiowa

1 grudnia 1916 roku zastępca kanclerza Rzeszy Karl Helfferich podpisał rozporządzenie o ziemniakach, które weszło w życie 4 grudnia. Do końca roku mieszkaniec Niemiec mógł dostać najwyżej funt, czyli pół kilograma ziemniaków dziennie, a od 1 stycznia do 20 lipca 1917 roku najwyżej trzy czwarte funta. Niemcy wchodziły w najcięższą zimę wojny. Ziemniaków, od dwóch lat podstawy wyżywienia, zabrakło, a ich miejsce na stołach zajęła brukiew. Ten okres przeszedł do historii jako „zima brukwiowa” (Steckrübenwinter albo Kohlrübenwinter).

Nieurodzaj

Odcięte blokadą od zagranicznej żywności Niemcy od 1915 roku racjonowały chleb i mąkę, a mięsa prawie nie było, więc ziemniaki stały się głównym pożywieniem. Na początku 1916 roku jedzono ich dwa i pół raza więcej niż przed wojną, a wiosną zapasy z poprzedniego zbioru niemal się wyczerpały. Na wsi brakowało robotników, koni i nawozów. Deszczowa jesień przyniosła zarazę ziemniaka i w październiku okazało się, że zbiory sięgnęły tylko około połowy zeszłorocznych. Część plonów zgniła na polach. Nie pomógł utworzony w maju 1916 roku Wojenny Urząd Wyżywienia (Kriegsernährungsamt), podlegający bezpośrednio kanclerzowi.

Rozporządzenie z 1 grudnia

Rozporządzenie ustalało, ile ziemniaków wolno komu zjeść. Rolnik mógł zachować dla siebie i domowników do półtora funta dziennie na osobę, a w styczniu i lutym tylko funt. Pozostałych obowiązywały przydziały, z dodatkiem dla robotników przy ciężkiej pracy. Wolno było skarmiać tylko ziemniaki chore albo mniejsze niż cal, i to tylko świniom i drobiowi. Zakazano też kiszenia ziemniaków. Resztę plonów gminy miały zabezpieczyć na rzecz Państwowego Urzędu Ziemniaczanego (Reichskartoffelstelle), który kierował je tam, gdzie ziemniaków brakowało. Za ukrywanie zapasów i łamanie przepisów groził rok więzienia i 10 tysięcy marek grzywny. Niemieckie Muzeum Historyczne zauważa, że nawet tak obniżonych racji często nie dało się wydać.

Brukiew zamiast ziemniaków

Brukiew uprawiano dotąd głównie na paszę. Rośnie niemal w każdą pogodę, potrzebuje mało nawozu i ma sporo witamin, ale niewiele kalorii. W Bergedorfie pod Hamburgiem już w listopadzie 1916 roku zamiast funta ziemniaków wydawano dwa funty brukwi, a w grudniu przydział ziemniaków zmniejszono o połowę. Od stycznia 1917 roku wydawano kartki i talony na brukiew. W lutym tygodniowa racja w Bergedorfie wynosiła dwa funty ziemniaków i dziesięć funtów brukwi. Ulotki i wojenne książki kucharskie podpowiadały, jak zrobić z niej zupę, zapiekankę, kotlety, budyń i marmoladę. Dodawano ją do ciasta chlebowego, a suszoną palono jako namiastkę kawy, której przez blokadę od dawna brakowało.

Według pruskiej kroniki dorosły miał tej zimy dostawać dziennie około 270 gramów chleba, 35 gramów mięsa, 25 gramów cukru, 11 gramów masła i ćwierć jajka, ale często nie było nawet tego. W styczniu i lutym 1917 roku przyszły silne mrozy, a domy z braku węgla stały nieogrzane. Ludzie stali w kolejkach, jedli w kuchniach ludowych i szukali żywności na czarnym rynku, na który niewielu było stać. Berliński lekarz Alfred Grotjahn zanotował 20 lutego 1917 roku, że Niemcy osuwają się w głód, choć głód dobrze zorganizowany. W lutym pruskim komisarzem do spraw wyżywienia został Georg Michaelis.

Skutki

Dzienny przydział spadł zimą i wiosną 1917 roku do około tysiąca kalorii, mniej więcej jednej trzeciej tego, czego potrzebował dorosły mężczyzna. W Berlinie, Hamburgu i w miastach Zagłębia Ruhry widziano wychudzonych ludzi w każdym wieku. Umieralność dzieci w czasie wojny wzrosła o połowę, a w Berlinie urodziło się w 1917 roku mniej niż połowę dzieci z 1913 roku. Szerzyły się gruźlica i grypa. Ile osób zmarło w Niemczech z głodu i niedożywienia, nie wiadomo dokładnie. Niemieckie Muzeum Historyczne szacuje ich liczbę w całej wojnie na około 700 tysięcy, inne szacunki są niższe albo wyższe.

Rozporządzenie z 1 grudnia obowiązywało w całej Rzeszy, także w zaborze pruskim, w Poznańskiem i na Pomorzu. Wiosną 1917 roku, w kwietniu, rząd obciął jeszcze racje chleba, co wywołało falę strajków, zaczętą w Berlinie i Lipsku. Zbiory z jesieni 1917 roku były tylko trochę lepsze i sięgnęły około połowy zwykłych.