Marsz kobiet „o prawo do służby”

W sobotę 17 lipca 1915 roku ulicami Londynu przeszedł wielki pochód kobiet pod hasłem „prawa do służby” (Women’s Right to Serve). Zorganizowała go przywódczyni sufrażystek Emmeline Pankhurst, i to na prośbę ministra amunicji Davida Lloyda George’a. Kobiety, które jeszcze rok wcześniej tłukły szyby i podpalały skrzynki pocztowe, by wywalczyć prawo głosu, tym razem żądały czegoś innego: dopuszczenia do pracy w przemyśle wojennym. Pomimo ulewnego deszczu w pochodzie i wzdłuż jego trasy zebrały się tłumy. Liczbę maszerujących oceniano różnie, zwykle na kilkadziesiąt tysięcy. Muzeum Londynu pisze nawet o 50 tysiącach uczestniczek.

Droga do tego dnia zaczęła się w sierpniu 1914 roku. Kierowana przez Emmeline Pankhurst i jej córkę Christabel bojowa organizacja sufrażystek, Women’s Social and Political Union (WSPU), zawiesiła wtedy swoje akcje i stanęła po stronie rządu. W zamian władze zwolniły z więzień wszystkie uwięzione działaczki. Matka i córka zamieniły walkę o głos na patriotyczną agitację, a w kwietniu 1915 roku w miejsce gazety „The Suffragette” zaczęły wydawać pismo „Britannia”. Wiosną 1915 roku Wielką Brytanią wstrząsnął kryzys pocisków. Na froncie brakowało amunicji, a fabrykom rąk do pracy, bo setki tysięcy robotników poszły do wojska. Lloyd George, który stanął na czele nowego Ministerstwa Amunicji, potrzebował kobiet przy obrabiarkach. Uchwalona dwa tygodnie wcześniej ustawa o amunicji wojennej zawiesiła w zakładach zbrojeniowych związkowe reguły, które zamykały przed niewykwalifikowanymi pracownikami, a więc i przed kobietami, dostęp do wielu stanowisk.

Pochód ruszył po godzinie 15.30 z nabrzeża Victoria Embankment i przeszedł przez Whitehall, Pall Mall, Piccadilly, Park Lane, Oxford Street i Regent Street, by wrócić nad Tamizę. Na jego czele szedł „pochód sprzymierzonych”: kobiety w strojach narodowych Rosji, Polski, Francji, Belgii i Włoch, a za nimi przedstawicielki Wielkiej Brytanii, Irlandii i kolonii. Dalej maszerowały kolejne sekcje z transparentami, wśród nich robotnice i dziewczęta pracujące na roli. Wzdłuż trasy stanęło pięćdziesiąt stolików z napisem „Kobiety! Zatrzymajcie się i zapiszcie tutaj do pracy przy amunicji”, przy których chętne mogły od razu zgłosić się do przemysłu wojennego.

Na końcu trasy, w siedzibie ministerstwa przy Whitehall Gardens, delegacja kobiet spotkała się z Lloyd George’em. Minister przemówił potem z balkonu do zgromadzonych i przedstawił plany szerokiego zatrudnienia kobiet w przemyśle wojennym. Kampania była po myśli rządu, który według części opracowań wsparł agitację WSPU kwotą 2 tysięcy funtów. Nie wszystkie sufrażystki poszły tą drogą. Część ruchu, w tym druga córka Emmeline, Sylvia, potępiała wojnę i sojusz z rządem, który wcześniej wtrącał je do więzień.

Marsz z 17 lipca stał się jednym z symboli wojennej przemiany położenia kobiet w Wielkiej Brytanii. W następnych latach setki tysięcy z nich podjęły pracę w fabrykach amunicji, w transporcie i biurach, zastępując mężczyzn, którzy poszli na front. Ich udział w wysiłku wojennym był jednym z argumentów, które w 1918 roku przekonały parlament do przyznania kobietom prawa głosu.