Łotewska Tymczasowa Rada Narodowa za niepodległością

30 stycznia 1918 roku (17 stycznia st. st.) Łotewska Tymczasowa Rada Narodowa, obradująca potajemnie w Piotrogrodzie, przyjęła 23 głosami przeciw jednemu rezolucję, w której stwierdziła, że „Łotwa musi być niepodległą, demokratyczną republiką, łączącą Kurlandię, Liwonię i Łatgalię”. Rada powoływała się na prawo narodów do samostanowienia, „uznane i ogłoszone przez demokrację całego świata”. Protestowała przeciw każdej próbie podziału Łotwy i przeciw każdemu pokojowi, który by to prawo naruszał. Potępiała też „fałszowanie woli narodu” pod presją okupacji i wojny. Była to odpowiedź na rokowania w Brześciu, gdzie Niemcy twierdzili, że zajęte przez nich ziemie same oddzieliły się od Rosji, a w okupowanej Kurlandii niemieckie władze wojskowe i działacze Niemców bałtyckich przygotowywali ścisłe związanie kraju z Rzeszą.

Chronologie wojny podają czasem, że Łotwa ogłosiła niepodległość 12 stycznia 1918 roku. Nie znaleźliśmy żadnego łotewskiego aktu z tego dnia. Łotewskie opracowania wiążą pierwsze wystąpienie za pełną niepodległością właśnie z drugą sesją Rady, która obradowała od 28 do 31 stycznia. Większość źródeł datuje rezolucję na 30 stycznia. Materiały łotewskiej Kancelarii Państwa podają 31 stycznia, ostatni dzień sesji.

Rada powstała dwa miesiące wcześniej. Od 29 listopada do 2 grudnia 1917 roku w Valce, małym mieście na granicy z Estonią, obradowali przedstawiciele łotewskich partii, rad krajowych Liwonii i Łatgalii, organizacji uchodźców i żołnierzy. Bolszewicy i lewicowi socjaldemokraci odmówili udziału. Pierwsza sesja ogłosiła zjednoczenie wszystkich ziem zamieszkanych przez Łotyszy i autonomię Łotwy, której ustrój miało określić przyszłe Zgromadzenie Ustawodawcze. Część delegatów chciała od razu ogłosić niepodległość, ale sprzeciwił się temu Łotewski Związek Chłopski. Przewodniczącym Rady wybrano Voldemārsa Zāmuēlsa. 1 stycznia 1918 roku władający nieokupowaną częścią Łotwy bolszewicki komitet wykonawczy rad, Iskolat, który również urzędował w Valce, zakazał działalności Rady. Jej zarząd zbierał się dalej potajemnie w mieszkaniu Zāmuēlsa, a na drugą sesję delegaci pojechali do Piotrogrodu, gdzie łatwiej było się ukryć.

Kilka dni wcześniej w Piotrogrodzie zebrała się rosyjska konstytuanta. Łotewski deputowany Jānis Goldmanis zdążył w czasie jej jedynego posiedzenia powiedzieć, że sprawa Łotwy stała się międzynarodowa i o jej przyszłości nie może już decydować sama Rosja. Rozpędzenie zgromadzenia przez bolszewików, w czym brali udział także czerwoni strzelcy łotewscy, przekonało wahających się łotewskich demokratów, że w Rosji nie mają już na co liczyć. Na sesji, którą prowadzili na zmianę Arveds Bergs, Zigfrīds Meierovics i ksiądz Jāzeps Rancāns, wydział spraw zagranicznych zrelacjonował rozmowy z zagranicznymi przedstawicielstwami. Francja okazywała Łotyszom życzliwość, Szwecja obojętność. Meierovics, przyszły minister spraw zagranicznych, przekonywał, że trzeba żądać niepodległości, ale natychmiastowe proklamowanie państwa byłoby niemądre. „Państwo potrzebuje terytorium, ludu i władzy. Nam brakuje władzy” – mówił. Bolszewicy aresztowaliby każdy łotewski rząd, a Łotysze nie mieli nawet tych sił, którymi dysponowali Finowie i Ukraińcy. Rada poprzestała więc na deklaracji celu i postanowiła szukać poparcia u państw ententy.

Rezolucja nie zmieniła sytuacji na miejscu. W lutym, po zerwaniu rokowań w Brześciu, Niemcy zajęli całą Liwonię i Łatgalię, a bolszewicy, wycofując się, uprowadzili Zāmuēlsa jako zakładnika do Pskowa. W marcu Niemcy bałtyccy proklamowali w Kurlandii księstwo pod berłem cesarza Wilhelma II. Rada działała dalej w konspiracji, a w lipcu wysłała Meierovicsa do Londynu. 11 listopada 1918 roku Wielka Brytania uznała ją de facto, a 18 listopada nowa Rada Ludowa proklamowała w Rydze niepodległą Republikę Łotewską. Część łotewskich polityków i historyków uważa jednak, że prawdziwą deklarację niepodległości Łotwy uchwalono w Piotrogrodzie 30 stycznia 1918 roku.