Mohylew w I wojnie światowej

Mohylew, gubernialne miasto nad Dnieprem na wschodzie dzisiejszej Białorusi, leżał przez pierwszy rok wojny daleko od frontu. W sierpniu 1915 roku, w czasie wielkiego odwrotu, przeniesiono do niego Stawkę, kwaterę główną naczelnego wodza armii rosyjskiej. Przez półtora roku mieszkał tu car Mikołaj II, który sam objął dowództwo, a w 1917 roku miasto było świadkiem upadku monarchii, sprawy Korniłowa i rozpadu starej armii. Stawka działała w Mohylewie do lutego 1918 roku.

Stawka nad Dnieprem (1915)

Od początku wojny kwatera główna wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza stała w Baranowiczach, ważnym węźle kolejowym. Latem 1915 roku, gdy padły Kowno i Brześć Litewski, front zbliżył się i do niej. 21 sierpnia 1915 roku Stawka przeniosła się do Mohylewa; rosyjskie źródła, liczące według kalendarza juliańskiego, podają datę 8 sierpnia. Sztab zajął budynek miejscowej administracji, a car zamieszkał w domu gubernatora.

5 września car przyjechał do Mohylewa i osobiście objął naczelne dowództwo. Wielki książę odszedł na Kaukaz, a szefem sztabu został generał Michaił Aleksiejew. Według historyczki Sofii Anisimowej car zostawił mu większość decyzji wojskowych i to Aleksiejew stał się faktycznym dowódcą armii. Z Mohylewa wychodziły też akty polityczne: w październiku car podpisał tu manifest o wojnie z Bułgarią.

Car w kwaterze głównej (1915–1917)

Mikołaj II spędzał w Mohylewie większość czasu, z dala od stolicy. Ministrowie ostrzegali, że odtąd będzie osobiście odpowiadał za każdą klęskę, a w Piotrogrodzie rósł wpływ cesarzowej i Grigorija Rasputina na obsadę urzędów. W kwaterze głównej zapadały też decyzje personalne: w listopadzie 1916 roku car przyjął tu premiera Borisa Stürmera i zdecydował o jego dymisji.

Tu planowano kampanie. 14 kwietnia 1916 roku Aleksiejew przedstawił na naradzie dowódców frontów plan letniego natarcia na Wilno. Dowódcy Frontu Zachodniego i Północnego wątpili w powodzenie, a tylko generał Aleksiej Brusiłow prosił o pozwolenie na atak. Otrzymał je, a w czerwcu jego armie przełamały front austro-węgierski w ofensywie, która przeszła do historii pod jego nazwiskiem.

Rewolucja i Stawka (1917)

Gdy 12 marca 1917 roku w Piotrogrodzie zbuntował się garnizon, car był w Mohylewie. Nad ranem 13 marca pociągi cesarskie wyruszyły do Carskiego Sioła, ale do celu nie dotarły. 15 marca w Pskowie Mikołaj II zrzekł się tronu, a wieczorem 16 marca, już w Mohylewie, dowiedział się, że korony nie przyjął także jego brat. Wielki książę Mikołaj, mianowany ponownie naczelnym wodzem, dotarł tu 24 marca, ale Rząd Tymczasowy nie pozwolił mu objąć stanowiska.

Stawka stała się odtąd areną sporów generałów z rewolucją. 20 maja Aleksiejew mówił na zjeździe oficerów w Mohylewie, że „Rosja ginie”, i wkrótce stracił stanowisko na rzecz Brusiłowa. Po załamaniu się lipcowej ofensywy Kiereńskiego, 29 lipca, premier Aleksander Kiereński wysłuchał tu gorzkich oskarżeń generałów i postawił na Ławra Korniłowa. We wrześniu z Mohylewa wyruszyła wyprawa na Piotrogród, a 14 września Aleksiejew aresztował w mieście Korniłowa i jego współpracowników.

Koniec Stawki (1917–1918)

Po przewrocie bolszewickim pełniący obowiązki naczelnego wodza generał Nikołaj Duchonin odmówił wykonania rozkazu Lenina, by zaproponować nieprzyjacielowi rozejm. 1 grudnia z Mohylewa wyjechały sojusznicze misje wojskowe, a 3 grudnia do miasta wjechał z marynarzami nowy naczelny wódz Nikołaj Krylenko. Duchonina aresztowano, a tłum żołnierzy i marynarzy zabił go na peronie.

Bolszewicka Stawka nie zabawiła w mieście długo. Według Anisimowej 26 lutego 1918 roku przeniesiono ją do Orła, a 16 marca, po pokoju brzeskim, rozwiązano. W czasie operacji Faustschlag Niemcy doszli do początku marca do Mohylewa. Pod koniec miesiąca Mohylewszczyznę wymieniła wśród swoich ziem Białoruska Republika Ludowa, a w maju pod miastem walczył z bolszewikami I Korpus Polski. W 1919 roku Mohylew zajęła Armia Czerwona i włączyła go do Białoruskiej SRR.