Deklaracja londyńska

Deklaracja londyńska to podpisany w Londynie w 1909 roku kodeks prawa wojny morskiej. Określał, kiedy okręt wojenny może zatrzymać statek neutralny, co jest kontrabandą i jak prowadzić blokadę. Nikt go nie ratyfikował, więc nigdy nie wszedł w życie, ale w pierwszych dwóch latach wojny był punktem odniesienia w każdym sporze o handel państw neutralnych z Niemcami.

Kodeks, którego nikt nie przyjął

Konferencję morską zwołał brytyjski rząd, a obradowała w Londynie od 4 grudnia 1908 roku. Deklarację podpisało 26 lutego 1909 roku dziesięć państw, wśród nich Wielka Brytania, Niemcy, Francja, Rosja i Stany Zjednoczone. Miała być prawem, które stosowałby planowany Międzynarodowy Trybunał Pryzowy w Hadze. Towary dzieliła na trzy grupy: kontrabandę bezwzględną, czyli przede wszystkim broń i amunicję, kontrabandę względną, na przykład żywność, oraz towary, których w ogóle nie wolno było uznać za kontrabandę, jak kauczuk czy rudy metali.

Najwięcej sporów budziły ograniczenia dla floty. Według artykułu 35 kontrabandę względną wolno było zająć tylko na statku płynącym do nieprzyjaciela, a nie do portu neutralnego, skąd towar mógł dalej pojechać lądem. Artykuł 19 nie pozwalał zatrzymać za łamanie blokady statku płynącego do portu nieblokowanego, bez względu na dalsze przeznaczenie ładunku. Brytyjscy krytycy, wśród nich historyk marynarki Julian Corbett, przekonywali, że deklaracja odbiera flocie najskuteczniejszą broń w wojnie gospodarczej. 12 grudnia 1911 roku Izba Lordów stosunkiem głosów 145 do 53 odrzuciła ustawę o sądach pryzowych, która miała wprowadzić deklarację w życie.

Deklaracja ze zmianami

6 sierpnia 1914 roku Stany Zjednoczone zapytały walczące państwa, czy będą stosować deklarację, jeśli przyjmą ją wszystkie strony. Niemcy zgodziły się pod warunkiem wzajemności. Wielka Brytania 20 sierpnia, a Francja 25 sierpnia ogłosiły, że będą ją stosować, ale ze zmianami. Najważniejsza wprowadzała zasadę podróży ciągłej: ładunek płynący do neutralnej Holandii czy Danii można było zatrzymać, jeśli w rzeczywistości miał trafić do Niemiec.

Przez całą jesień Amerykanie namawiali Londyn, by przyjął deklarację bez zastrzeżeń. Brytyjczycy odmówili, bo chcieli uznać za kontrabandę między innymi kauczuk i rudę żelaza. 22 października 1914 roku Waszyngton wycofał swoją propozycję i odtąd bronił praw neutralnych w każdej sprawie z osobna. 29 października Londyn wydał nowe zarządzenie i listy kontrabandy, a 13 listopada zaprotestowała Holandia.

Na deklarację powoływali się także Niemcy. Pozwalała ona zatopić zajęty statek neutralny, zamiast odprowadzić go przed sąd pryzowy, tylko w wyjątkowych sytuacjach. W styczniu 1915 roku krążownik pomocniczy Prinz Eitel Friedrich zatopił amerykański bark William P. Frye, a w marcu U-28 holenderski parowiec Medea z pomarańczami dla Londynu. Na protest Holendrów Berlin odpowiedział, że działał zgodnie z deklaracją.

Koniec deklaracji

Kolejne brytyjskie zarządzenia, z października 1915 i marca 1916 roku, odchodziły od deklaracji coraz dalej. Minister blokady lord Robert Cecil uznał, że jej ciągłe poprawianie najbardziej podsyca nieufność neutralnych. 7 lipca 1916 roku Wielka Brytania i Francja przestały ją stosować i zapowiedziały, że będą się kierować wyłącznie uznanymi zasadami prawa narodów. 20 lipca to samo zrobiła Rosja, a Niemcy odpowiedziały zmianą swojego regulaminu pryzowego. W praktyce niewiele to zmieniło, bo handel neutralnych z Niemcami kontrolowano już głównie przez umowy z kupcami i czarne listy.