Krążownik pomocniczy

Krążownik pomocniczy to statek handlowy, najczęściej szybki liniowiec pasażerski, który marynarka wojenna przejęła, uzbroiła i obsadziła własną załogą. W odróżnieniu od statku handlowego uzbrojonego tylko do obrony był okrętem wojennym. W I wojnie światowej Brytyjczycy używali takich okrętów głównie do patroli blokady i eskorty, Niemcy jako rajderów na szlakach handlowych.

Liniowce w służbie floty

Już pod koniec XIX wieku Wielka Brytania i Niemcy prosiły armatorów, by projektowali szybkie parowce, na których w razie wojny da się ustawić działa. 3 sierpnia 1914 roku proklamacja królewska pozwoliła rządowi rekwirować brytyjskie statki handlowe, a największe i najszybsze liniowce przebudowywano na krążowniki pomocnicze. Miały duży zasięg, zabierały wiele węgla i doganiały większość statków handlowych, ale ich znajome sylwetki łatwo było rozpoznać.

Niemieckie rajdery

4 sierpnia 1914 roku z Bremerhaven wypłynął Kaiser Wilhelm der Grosse, niedawno jeszcze luksusowy liniowiec. 26 sierpnia zaskoczył go przy brzegu Río de Oro krążownik Highflyer i po wymianie ognia załoga zatopiła uszkodzony okręt. 14 września u wyspy Trindade starły się dwa uzbrojone liniowce: brytyjska Carmania zatopiła niemiecki Cap Trafalgar, choć sama została ciężko uszkodzona.

Inne niemieckie krążowniki pomocnicze kończyły rejsy, często bez węgla, w portach neutralnych. W grudniu 1914 roku na amerykańskim Guamie internowano Cormorana. Prinz Eitel Friedrich, który zatopił amerykański bark William P. Frye, zgodził się na internowanie w Newport News w kwietniu 1915 roku, a niespełna trzy tygodnie po nim Kronprinz Wilhelm, ostatni rajder działający wtedy na oceanach.

Wtedy Niemcy sięgnęły po zwykłe frachtowce z ukrytymi działami, które podchodziły do ofiar pod fałszywą banderą. Möwe, przebrany za frachtowiec, wyszedł w morze 29 grudnia 1915 roku. W pierwszym rejsie zatopił lub zdobył 15 statków, a jego miny zatopiły brytyjski pancernik. Wolf wrócił do Kilonii po 451 dniach w morzu, a rajderem był nawet żaglowiec Seeadler.

Brytyjskie patrole i eskorty

Na północy krążowniki pomocnicze zastąpiły przestarzałe krążowniki 10 Eskadry Krążowników, która od 1914 roku pilnowała wód między Szkocją a Norwegią. Do jej rozwiązania 29 listopada 1917 roku skontrolowała prawie 13 000 statków handlowych. Straciła krążownik Hawke i dziesięć krążowników pomocniczych.

Ich służba polegała głównie na zatrzymywaniu statków, co bywało niebezpieczne. 29 lutego 1916 roku koło Szetlandów Alcantara zatrzymała frachtowiec pod banderą norweską. Był to rajder Greif, a w walce zatonęły oba okręty. Francuski krążownik pomocniczy Europe zatrzymał w lutym 1915 roku amerykański parowiec Dacia z bawełną, przeznaczoną według dokumentów dla Bremy.

Krążowniki pomocnicze towarzyszyły też eskadrom i eskortowały konwoje. Otranto był w zespole Cradocka i ocalał z bitwy pod Coronelem, a w 1918 roku, przystosowany do przewozu wojska, zatonął po zderzeniu u wyspy Islay. Zginęło około 470 ludzi. Latem 1917 roku cztery krążowniki pomocnicze z 10 Eskadry wysłano do eskorty regularnych konwojów przez Atlantyk.

Spór o uzbrojone statki

Granica między krążownikiem pomocniczym a statkiem uzbrojonym do obrony budziła spory. Londyn zapewniał, że jego statki handlowe mają działa wyłącznie do obrony. W lutym 1916 roku Niemcy ogłosiły jednak, że uzbrojone statki Ententy będą traktować jak okręty wojenne. Powoływały się na tajne instrukcje Admiralicji, które kazały kapitanom otwierać ogień do ścigających ich okrętów podwodnych.