Somma w I wojnie światowej

Somma to rzeka Pikardii w północnej Francji, długa na 245 km, płynąca od okolic Saint-Quentin do kanału La Manche. W czasie wojny jej dolina przez blisko cztery lata przecinała front zachodni, a wzgórza na północ od niej stały się jednym z najkrwawszych pól bitewnych w historii. Dla Brytyjczyków słowo „Somma” oznacza przede wszystkim bitwę z 1916 roku, dla Francuzów rzekę i departament. W 1918 roku wojna przetoczyła się przez jej dolinę jeszcze dwa razy.

Front nad rzeką (1914–1915)

Wojna dotarła nad Sommę już w sierpniu 1914 roku. 26 sierpnia Niemcy zaskoczyli i rozbili pod Moislains francuski korpus rezerwowy, a kilka dni później Francuzi wysadzili mosty na rzece pod Amiens i oddali miasto bez walki. Po bitwie nad Marną front wrócił tu w czasie wyścigu do morza. We wrześniu na południe od rzeki toczyła się pierwsza bitwa w Pikardii, a na północ od niej pierwsza bitwa pod Albert. Pod koniec miesiąca linia zastygła na wzgórzach od Maricourt nad Sommą przez Fricourt po Thiepval.

Na północ od Sommy front przecinał dolinę Ancre, niewielkiego dopływu, który zaczyna się pod Miraumont, płynie przez Albert i uchodzi do Sommy pod Corbie. Odcinek między obiema rzekami przez niemal dwa lata uchodził za spokojny, a Niemcy wykuli w kredzie głębokie schrony. Latem 1915 roku Brytyjczycy przejęli od Francuzów front na północ od Sommy. Sama rzeka, kręta i otoczona bagnami, była poważną przeszkodą dla każdego wojska.

Bitwa 1916 roku

Ofensywę nad Sommą sprzymierzeni zaplanowali tam, gdzie stykały się ich armie. Pierwotnie Francuzi mieli trzema armiami sforsować rzekę na południe od Péronne, wspierani przez Brytyjczyków dalej na północy. Gdy jednak Niemcy uderzyli pod Verdun, francuski udział się skurczył, a główna rola przypadła Brytyjczykom. 1 lipca 1916 roku brytyjska 4 Armia i francuska 6 Armia generała Émile’a Fayolle’a uderzyły po obu stronach rzeki.

Pierwszy dzień przyniósł armii brytyjskiej 57 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a Francuzom wyraźny sukces. Zajęli płaskowyż Flaucourt na południe od rzeki, skąd ich artyleria biła z boku w pozycje niemieckie na drugim brzegu. Potem zaczęła się bitwa na wyczerpanie o wsie, lasy i grzbiety, która trwała do 18 listopada i zakończyła się w dolinie Ancre, w bitwie nad Ancre. Sprzymierzeni posunęli się najwyżej o 10 km i nie zdobyli nawet Bapaume. Według Williama Philpotta Brytyjczycy stracili 420 000 ludzi, Francuzi 202 000, a Niemcy prawdopodobnie ponad 500 000, choć liczby te wciąż budzą spory. Francuzi zdobyli przy tym więcej terenu za cenę niewiele ponad połowy brytyjskich strat.

Odwrót i dwa przejścia frontu (1917–1918)

Od 22 lutego 1917 roku Niemcy cofali się znad Ancre i Sommy na Linię Hindenburga, niszcząc za sobą drogi, mosty i wsie. 17 marca Australijczycy weszli do Bapaume, celu z lipca 1916 roku, co Philpott uważa za prawdziwy koniec bitwy nad Sommą. 18 marca Brytyjczycy weszli do zburzonego Péronne, pokonawszy dolinę z kanałem, rzeką i bagnami pomiędzy nimi.

21 marca 1918 roku Niemcy rozpoczęli operację Michael. Brytyjska 5 Armia cofnęła się za Sommę i 23 marca opuściła Péronne, a Niemcy przeszli przez pustkowie z 1916 roku, które zarosło, ale wciąż spowalniało ich marsz. Na południe od rzeki zatrzymano ich na wzgórzach pod Villers-Bretonneux, przed węzłem kolejowym w Amiens, a na północ od niej 5 kwietnia nad Ancre.

Odwrót zaczął się w dolinie Sommy. 8 sierpnia sprzymierzeni ruszyli pod Amiens i oczyścili płaskowyż Santerre na południe od rzeki, a od 21 sierpnia w drugiej bitwie nad Sommą brytyjska 3 i 4 Armia wypchnęły Niemców z dawnego pola bitwy. Linia Sommy pod Péronne, gdzie rzeka płynie na północ szeroką, bagnistą doliną, wydawała się mocna. 30 sierpnia Australijczycy generała Johna Monasha uchwycili jednak przyczółek pod Cléry, 31 sierpnia zaatakowali wzgórze Mont Saint-Quentin, a 1 września odbili je na dobre i wdarli się do Péronne.

Pamięć

Po wojnie wzgórza nad Ancre stały się miejscem pielgrzymek z całego Imperium Brytyjskiego. Na grzbiecie Thiepval stanął pomnik ponad 72 tysięcy żołnierzy brytyjskich i południowoafrykańskich, którzy zginęli nad Sommą i nie mają znanego grobu. W brytyjskiej pamięci Somma to przede wszystkim pierwszy dzień ofensywy, a duży udział i sukcesy Francuzów zostały niemal zapomniane. We Francji i w Niemczech symbolem wojny na wyczerpanie stał się Verdun.