Zakaukazie ogłasza niepodległość

Wieczorem 22 kwietnia 1918 roku Sejm Zakaukaski, obradujący w Tyflisie, uchwalił, że Zakaukazie staje się „niepodległą, demokratyczną i federacyjną republiką”. Tak powstała Zakaukaska Demokratyczna Republika Federacyjna, obejmująca ziemie dzisiejszej Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. Obrady przeciągnęły się do późna, dlatego brytyjska chronologia wojny pisze o nocy z 22 na 23 kwietnia. Niepodległość nie była spełnieniem marzeń żadnego z trzech narodów regionu. Ogłoszono ją pod przymusem, bo Turcy postawili ją jako warunek wznowienia rokowań pokojowych, a ich wojska stały już w Batumi i pod Karsem.

Państwo, które nie chciało nim być

Po przewrocie bolszewickim władzę w regionie przejął Komisariat Zakaukaski, a w lutym 1918 roku zebrał się Sejm z deputowanych wybranych na Zakaukaziu do Konstytuanty, któremu przewodniczył gruziński mienszewik Nikoloz Czcheidze. Tyflis nie uznawał władzy Lenina, ale nie chciał też zrywać z Rosją. Kłopot ujawnił się od razu na konferencji pokojowej w Trapezuncie, otwartej 14 marca. Szef delegacji osmańskiej, Rauf Bej, zapytał, kogo właściwie reprezentują jego rozmówcy. Szef delegacji zakaukaskiej, Akaki Czchenkeli, nie potrafił dać jasnej odpowiedzi. Turcy uznawali, że Zakaukazie jest częścią Rosji i jest związane traktatem brzeskim, a więc musi oddać okręgi Karsu, Ardahanu i Batumi. 20 marca dali do zrozumienia, że wrócą do rozmów tylko z państwem niepodległym.

Większość Sejmu długo wolała szukać porozumienia, a Gruzini sprzeciwiali się ustępstwom. Zmieniła to wojna. Gdy 14 kwietnia Sejm odrzucił tureckie ultimatum, tego samego dnia Turcy zajęli Batumi niemal bez walki, a 19 kwietnia przełamali ormiańską linię pod Nowo-Selimem i ruszyli na Kars. Wobec przewagi tureckiej armii Gruzińska Rada Narodowa uznała, że jedynym wyjściem jest ogłoszenie niepodległości. Turcy, którzy zajęli już większość spornych ziem, 22 kwietnia zaproponowali wstrzymanie walk i czekali na odpowiedź.

Debata

Debatę 22 kwietnia prowadzili Gruzini, przekonując, że Turcy wrócą do rokowań, jeśli spotkają się z państwem niepodległym. Ormiańska partia Dasznakcutiun uważała, że najpierw trzeba zatrzymać tureckie natarcie, i nie chciała zerwać z Rosją, w której widziała jedyną opiekunkę Ormian. Azerbejdżański Musawat, od początku niechętny wojnie z muzułmańską Turcją, poparł niepodległość jako jedyny sposób, by obce państwa nie podzieliły regionu. Najostrzej sprzeciwiali się socjaliści-rewolucjoniści. Ich przedstawiciel Lew Tumanow ostrzegał, że lud Zakaukazia tego nie chce i że wszyscy pożałują tej decyzji. Dasznacy w końcu ustąpili. Ormiański polityk i historyk Simon Vracjan pisał, że sala Sejmu „przypominała cmentarz”. Hovhannes Kadżaznuni, z rozwichrzonymi włosami, odczytał z mównicy oświadczenie, że frakcja Dasznakcutiun, świadoma wielkiej odpowiedzialności, jaką bierze na siebie w tej historycznej chwili, przyłącza się do proklamacji niepodległego państwa zakaukaskiego.

Wniosek zgłosił gruziński mienszewik Dawit Oniaszwili. Część deputowanych wyszła z sali, by nie głosować, i uchwała przeszła przy nielicznych głosach sprzeciwu. Na tym samym posiedzeniu Sejm przyjął dymisję rządu Ewgeniego Gegeczkoriego, a tworzenie nowego gabinetu powierzył Czchenkelemu. Nowe władze od razu zawiadomiły dowódcę osmańskiej 3 Armii, Wehiba Paszę, że przyjmują warunki brzeskie, i nakazały wojskom ormiańskim pod Karsem przerwać walkę.

Krótki żywot republiki

Gabinet Czchenkelego, w którym premier objął również sprawy zagraniczne, Sejm zatwierdził dopiero 26 kwietnia. 28 kwietnia Imperium Osmańskie uznało nowe państwo. Rząd radziecki zaprotestował przeciw oderwaniu Zakaukazia od Rosji. Niepodległość nie zapewniła jednak pokoju. Na konferencji w Batumi, otwartej 11 maja, Turcy zażądali znacznie więcej, niż dawał im traktat brzeski, a różnice między Gruzinami, Ormianami i Azerbejdżanami okazały się nie do pogodzenia. 26 maja Sejm stwierdził rozpad federacji, a w ciągu trzech dni swoją niepodległość ogłosiły Gruzja, Armenia i Azerbejdżan.