Gandawa w I wojnie światowej

Gandawa, jedno z największych miast Belgii i stolica Flandrii Wschodniej, przeszła wojnę bez wielkiej bitwy, ale niemal całą pod okupacją. Niemcy weszli do niej bez walki w październiku 1914 roku, a opuścili ją dopiero 10 listopada 1918 roku, dzień przed rozejmem. Przez cztery lata miasto leżało na zapleczu frontu nad Yser i pod Ypres. Z okolicznych lotnisk startowały sterowce i bombowce, które atakowały Anglię, a sama Gandawa stała się ośrodkiem niemieckiej polityki wobec Flamandów.

Osłona odwrotu (1914)

Na początku września 1914 roku, gdy niemieckie oddziały po raz pierwszy podeszły pod miasto, burmistrz Emile Braun spotkał się z niemieckim generałem w Oordegem. Za dostawy owsa, rowerów, piwa i cygar Niemcy oszczędzili wtedy Gandawę i jej nie zajęli. Miesiąc później miasto znalazło się na drodze armii belgijskiej, która w nocy z 6 na 7 października zaczęła wycofywać się z oblężonej Antwerpii.

Odwrót osłaniali pod Gandawą Belgowie, francuscy fizylierzy marynarki kontradmirała Pierre’a Ronarc’ha i część brytyjskiej 7 Dywizji, przywożonej tu koleją od 9 października. Najcięższe walki toczyły się 9 i 10 października pod Melle, na południowo-wschodnich przedmieściach. Gdy kolumny belgijskie przeszły na zachód, 11 października alianci opuścili pozycje, a 12 października do miasta wjechała niemiecka kawaleria, za nią piechota. Gandawa nie stawiała oporu i uniknęła zniszczeń.

Miasto na zapleczu frontu (1914–1918)

Gandawa znalazła się w niemieckiej strefie etapowej, pod władzą wojska. Jednym z pierwszych zarządzeń okupanta było zabranie mieszkańcom wszystkich aparatów fotograficznych, a Niemcy prowadzili w mieście własną służbę fotograficzną. Braun sprawował urząd przez większą część wojny i starał się chronić mieszkańców przed żądaniami okupanta, aż w kwietniu 1918 roku Niemcy deportowali go do obozu w Niemczech. Na cmentarzu miejskim chowano jeńców z armii Imperium Brytyjskiego, którzy zmarli w niewoli.

Okolice miasta stały się ważną bazą lotniczą. Z Gontrode pod Gandawą startowały w marcu 1915 roku sterowce na pierwszy nalot na Paryż. 7 czerwca 1915 roku lotnik Royal Naval Air Service Reginald Warneford zbombardował nad Gandawą sterowiec LZ 37, który spadł w płomieniach na klasztor w Sint-Amandsberg.

W 1917 roku na lotniskach w Sint-Denijs-Westrem i Gontrode stanęła eskadra bombowa Kagohl 3, która 13 czerwca zbombardowała Londyn w biały dzień. Od września 1917 roku latały stąd nad Anglię także olbrzymie bombowce Riesenflugzeug-Abteilung 501, a eskadra bombowa z lotnisk koło Gandawy przeprowadziła w maju 1918 roku ostatni nalot na Londyn.

Flamenpolitik i uniwersytet

Gandawa była jednym z ośrodków Flamenpolitik, niemieckiej polityki przychylnej Flamandom, która miała podzielić Belgów. Przed wojną ruch flamandzki domagał się, by tutejszy francuskojęzyczny uniwersytet państwowy przeszedł na niderlandzki. 15 marca 1916 roku gubernator generalny Moritz von Bissing wydał w tej sprawie dekret, a pod koniec października uczelnia otworzyła się na nowo z wykładami wyłącznie po niderlandzku. Krytycy nazwali ją uniwersytetem von Bissinga. Wśród samych Flamandów budziła spory, a rząd belgijski na wygnaniu ją potępił.

Najbardziej znanych przeciwników tej zmiany, profesorów Henriego Pirenne’a i Paula Fredericqa, Niemcy aresztowali i deportowali już w marcu 1916 roku. W roku akademickim 1916/1917 uczelnia miała 138 studentów, w następnym 407, podczas gdy przed wojną uniwersytet państwowy przyjmował ponad 1200 studentów rocznie. Działała dwa lata i upadła razem z okupacją w listopadzie 1918 roku. Uniwersytet w Gandawie stał się niderlandzkojęzyczny dopiero w 1930 roku.

Wyzwolenie (listopad 1918)

Jesienią 1918 roku Gandawa była jednym z celów Grupy Armii Flandria króla Alberta I. Po bitwie pod Kortrijk jej armie ruszyły 20 października nad Leie i Skaldę. 2 listopada Niemcy cofnęli się za kanał Gandawa–Terneuzen, a 10 listopada ich ostatnie oddziały opuściły miasto i weszli do niego Belgowie. Odchodzący Niemcy wysadzili mosty kolejowe i zniszczyli urządzenia portowe.

Obowiązki burmistrza przejął socjalista Edward Anseele, bo Braun był wciąż na deportacji. Radość z wolności miała ciemną stronę: mieszkańcy plądrowali domy aktywistów, flamandzkich działaczy, którzy współpracowali z Niemcami. 13 listopada król Albert I z królową Elżbietą uroczyście wjechał do Gandawy i przyjął na placu Kouter defiladę wojsk belgijskich. Tego dnia bankier Émile Francqui przekazał mu w Gandawie prośbę rady miejskiej Brukseli, by jak najszybciej przysłał wojsko do stolicy, do której król wjechał 22 listopada. Od 15 listopada do Gandawy wracali deportowani, wśród nich Braun i Pirenne.