Prusy Wschodnie w I wojnie światowej

Prusy Wschodnie, najdalej na wschód wysunięta prowincja Cesarstwa Niemieckiego, były obok Alzacji i Lotaryngii jedyną częścią Rzeszy, na której ziemi toczyła się ta wojna. W sierpniu 1914 roku wkroczyły do nich dwie armie rosyjskie i zajęły około dwóch trzecich prowincji. Pod Tannenbergiem i nad jeziorami mazurskimi Niemcy odnieśli swoje najsłynniejsze zwycięstwa na wschodzie, ale Rosjanie wrócili jesienią i ostatecznie wyparto ich dopiero w lutym 1915 roku. Dla mieszkańców oznaczało to dwie fale ucieczki, deportacje i zniszczone miasta.

Rosyjska inwazja (sierpień 1914)

Rosja obiecała Francji, że uderzy na Niemcy jak najszybciej, i ruszyła na Prusy Wschodnie, zanim skończyła mobilizację. Od wschodu wkroczyła 1 Armia Paula von Rennenkampfa, od południa, z Królestwa Polskiego, 2 Armia Aleksandra Samsonowa. Broniła się jedna niemiecka 8 Armia. 17 sierpnia pod Stołupianami generał Hermann von François wbrew rozkazom zaatakował Rosjan, a 20 sierpnia doszło do pierwszej wielkiej bitwy frontu wschodniego pod Gąbinem, zakończonej porażką Niemców. Dowódca 8 Armii Maximilian von Prittwitz chciał wtedy oddać całą prowincję i cofnąć się za Wisłę, za co został odwołany.

Tannenberg i jeziora mazurskie (1914)

Nowi dowódcy, Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff, zostawili przeciw Rennenkampfowi tylko osłonę i rzucili prawie całą armię na Samsonowa. W bitwie pod Tannenbergiem, w dniach 26–30 sierpnia, okrążyli 2 Armię w lasach między Olsztynkiem a Nidzicą. Do niewoli trafiło ponad 90 tysięcy Rosjan, a Samsonow odebrał sobie życie. We wrześniu Niemcy uderzyli na Rennenkampfa i w bitwie nad jeziorami mazurskimi wyparli go za granicę. Rosyjska ofensywa skończyła się klęską, ale zmusiła Niemców do przerzucenia na wschód dwóch korpusów z frontu zachodniego w przededniu bitwy nad Marną.

Zwycięstwa nie trwały długo. Po nieudanym natarciu za Niemen rosyjska 10 Armia jesienią ponownie weszła do Prus Wschodnich i zajęła ich wschodnie krańce z Ełkiem i Gołdapią. Front stanął na linii jezior mazurskich i rzeki Węgorapy.

Zimowa bitwa i koniec walk (1915)

W lutym 1915 roku dwie armie niemieckie uderzyły w śniegu na oba skrzydła rosyjskiej 10 Armii. Zimowa bitwa na Mazurach wyparła ostatnie wojska rosyjskie z prowincji, a XX Korpus skapitulował w Puszczy Augustowskiej. W marcu Rosjanie wpadli jeszcze z Kurlandii do Kłajpedy, ale po niespełna trzech dniach zostali z niej wyparci. Latem 1915 roku z Prus Wschodnich ruszyło natarcie nad Narew i Biebrzę, a front odsunął się daleko na wschód. Prowincja stała się zapleczem frontu i nie widziała już wojny na swojej ziemi.

Uchodźcy, deportacje i odbudowa

Każde rosyjskie wejście wywoływało ucieczkę ludności. Według ówczesnych szacunków w sierpniu 1914 roku uciekło w głąb Niemiec około 870 000 ludzi, a w październiku około 300 000, a cała prowincja liczyła według spisu z 1910 roku nieco ponad dwa miliony mieszkańców. Rosjanie podejrzewali cywilów o szpiegostwo i deportowali ich w głąb imperium, aż po Syberię. Wywieziono do 13 600 osób, w czasie drugiej okupacji także kobiety, dzieci i starców. Wielu zmarło, a do domu wróciło po wojnie tylko około 8300.

Już 27 sierpnia 1914 roku Wilhelm II ogłosił dekret o pomocy dla Prus Wschodnich, a państwo obiecało odszkodowania. O odbudowie zniszczonych miast i wsi zaczęto mówić jeszcze w 1914 roku, po Tannenbergu. Według historyka architektury Jana Salma miała nie tylko dać ludziom dach nad głową, lecz także służyć niemieckiej propagandzie w czasie trwającej wojny.

Po wojnie traktat wersalski oddzielił prowincję od reszty Niemiec ziemiami przyznanymi Polsce, co niemiecka propaganda nazwała „korytarzem”. Na południu Prus Wschodnich traktat zarządził plebiscyt, który 11 lipca 1920 roku zakończył się klęską Polski: ogromna większość głosujących wybrała Prusy Wschodnie.