Niemcy w I wojnie światowej

Niemcy weszły do wojny 1 sierpnia 1914 roku, gdy ogłosiły mobilizację i wypowiedziały wojnę Rosji, a dwa dni później Francji. Od pierwszych dni walczyły na dwóch frontach, a po klęsce nad Marną nie zdołały już szybko rozstrzygnąć wojny. Na wschodzie zwyciężyły i narzuciły Rosji traktat brzeski, ale na zachodzie wykrwawiły się w bitwach na wyniszczenie, a blokada morska głodziła kraj. Po klęsce ostatnich ofensyw i wybuchu rewolucji 11 listopada 1918 roku podpisały rozejm w Compiègne.

Droga do wojny

Podstawą niemieckiej polityki był sojusz z Austro-Węgrami, zawarty w 1879 roku przeciw Rosji, do którego w 1882 roku przystąpiły Włochy. Po odejściu Ottona von Bismarcka Berlin w 1890 roku nie odnowił tajnego traktatu z Rosją, a w 1894 roku Rosja stała się sojusznikiem Francji. Niemieccy sztabowcy szykowali się odtąd do wojny na dwa fronty. Według planu Schlieffena z 1905 roku Niemcy miały pokonać Francję w ciągu 6 tygodni od mobilizacji, obchodząc ją przez neutralną Belgię.

Za panowania cesarza Wilhelma II Niemcy zaczęły budować flotę wojenną. W 1898 roku cesarz podpisał pierwszą ustawę o flocie admirała Alfreda von Tirpitza, która dała początek niemieckiej flocie bojowej. W kryzysach marokańskich, od wizyty cesarza w Tangerze w 1905 roku po wysłanie kanonierki „Panther” do Agadiru w 1911 roku, Berlin próbował wymusić ustępstwa na Francji. Już na konferencji w Algeciras w 1906 roku Niemcy poparły tylko Austro-Węgry.

Przystąpienie do wojny

Po zamachu w Sarajewie Wilhelm II obiecał 5 lipca 1914 roku Austro-Węgrom pełne wsparcie przeciw Serbii. 31 lipca Niemcy zażądały od Rosji wstrzymania mobilizacji w ciągu 12 godzin, a następnego dnia ogłosiły mobilizację powszechną i wieczorem wypowiedziały Rosji wojnę. 3 sierpnia wypowiedziały wojnę Francji, powołując się na zmyślone francuskie naloty. Rano tego dnia Belgia odrzuciła niemieckie ultimatum, a 4 sierpnia Niemcy wkroczyły na jej terytorium. Kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg przyznał, że łamie prawo międzynarodowe. Tego samego dnia Wielka Brytania znalazła się w stanie wojny z Niemcami.

Cele wojenne spisano dopiero w czasie wojny. W programie z 9 września 1914 roku, przygotowanym na polecenie kanclerza przez jego sekretarza Kurta Riezlera, Francja miała oddać część ziem na północy, Belgia stać się państwem wasalnym, a z ziem odebranych Rosji miały powstać państwa buforowe. Całość miał spinać zdominowany przez Niemcy związek gospodarczy Mitteleuropa. Historyk Fritz Fischer widział w tym programie dowód, że Niemcy szły na wojnę po zdobycze terytorialne. Dziś większość badaczy uważa go raczej za dokument do dyskusji niż za przyjętą politykę rządu.

Na frontach

Plan wojny zawiódł we wrześniu 1914 roku. Francuzi i Brytyjczycy zatrzymali Niemców nad Marną, armie prawego skrzydła zaczęły odwrót, a szef sztabu Helmuth von Moltke został odsunięty od dowodzenia na rzecz Ericha von Falkenhayna. Od wybrzeża belgijskiego po granicę Szwajcarii ciągnęła się odtąd linia okopów. Na wschodzie wezwany z emerytury Paul von Hindenburg, z Erichem Ludendorffem jako szefem sztabu, rozbił Rosjan pod Tannenbergiem i nad jeziorami mazurskimi. W Azji Niemcy stracili Tsingtao, a w Afryce Wschodniej Paul von Lettow-Vorbeck złożył broń dopiero po rozejmie.

W 1915 roku wojska Augusta von Mackensena przełamały front rosyjski pod Gorlicami, 5 sierpnia Niemcy weszli do Warszawy, a jesienią razem z Austro-Węgrami i Bułgarią zajęli Serbię. W lutym 1916 roku Falkenhayn uderzył pod Verdun, by wykrwawić armię francuską, ale sam stracił porównywalnie wielu ludzi. Latem Brytyjczycy i Francuzi uderzyli nad Sommą, gdzie Niemcy stracili od około 450 do 600 tysięcy ludzi. Na morzu Flota Pełnomorska starła się z Grand Fleet pod Jutlandią, ale nie przełamała brytyjskiej przewagi. 29 sierpnia 1916 roku cesarz odwołał Falkenhayna, a naczelne dowództwo objęli Hindenburg i Ludendorff.

W 1917 roku Niemcy na zachodzie cofnęli się na Linię Hindenburga. Wyjściem z impasu miała być wojna podwodna: 31 stycznia 1917 roku Niemcy zawiadomiły Stany Zjednoczone, że ich okręty podwodne będą bez ostrzeżenia zatapiać wszystkie statki wokół Wysp Brytyjskich. Razem z telegramem Zimmermanna, tajną ofertą sojuszu dla Meksyku przeciw USA, sprawiło to, że 6 kwietnia Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny.

Na wschodzie Berlin pozwolił Leninowi przejechać przez Niemcy do Rosji. 15 grudnia 1917 roku Rosja Radziecka podpisała rozejm w Brześciu, a 3 marca 1918 roku pokój, w którym straciła Polskę, Litwę, Kurlandię, Inflanty, Estonię, Finlandię i Ukrainę.

Front wewnętrzny

W sierpniu 1914 roku za kredytami wojennymi głosowali w Reichstagu także socjaldemokraci. W grudniu jedynym posłem, który głosował przeciw kolejnym kredytom, był Karl Liebknecht. Odcięte blokadą Niemcy już w lutym 1915 roku wprowadziły kartki na chleb. Zimą z 1916 na 1917 rok zawiódł zbiór ziemniaków i mieszkańcy miast musieli żywić się brukwią, a przydziały spadały chwilami do 1000 kalorii dziennie. Okres ten przeszedł do historii jako zima brukwiowa. Według różnych szacunków blokada zabiła od 0,3 do 0,76 miliona ludzi.

Hindenburg i Ludendorff zażądali gwałtownego zwiększenia produkcji broni i amunicji, znanego jako program Hindenburga, a ustawa o pomocniczej służbie ojczyźnie z grudnia 1916 roku objęła obowiązkiem pracy wszystkich mężczyzn od 17 do 60 lat. W lipcu 1917 roku wodzowie armii z pomocą posłów obalili Bethmanna Hollwega, a Reichstag wezwał do pokoju porozumienia bez wymuszonych nabytków terytorialnych. Rosło zmęczenie wojną. W sierpniu 1917 roku zbuntowali się marynarze w Wilhelmshaven, a w styczniu 1918 roku strajkowało w całych Niemczech około miliona robotników, którzy żądali pokoju i demokracji.

Okupacja i sprawa polska

Pod koniec sierpnia 1915 roku Niemcy utworzyli w zajętej przez siebie części Królestwa Polskiego Generalne Gubernatorstwo Warszawskie. Jego szef, generał Hans von Beseler, chciał zbudować u boku Niemiec państwo polskie z armią. 5 listopada 1916 roku Niemcy i Austro-Węgry ogłosiły manifest zapowiadający utworzenie Królestwa Polskiego, bez króla i granic, a armia polska miała powstać dopiero po zawarciu pokoju. Rok później władzę w Królestwie oddano Radzie Regencyjnej, pod ścisłą kontrolą okupantów. Gdy legioniści na wezwanie Józefa Piłsudskiego odmówili przysięgi na „braterstwo broni” z Niemcami (kryzys przysięgowy), Niemcy aresztowali Piłsudskiego i osadzili go w Magdeburgu.

Polacy z zaboru pruskiego służyli w armii niemieckiej, w której według szacunku Andrzeja Wrzoska zginęło ich ponad 110 tysięcy. 25 października 1918 roku Wojciech Korfanty zażądał w Reichstagu przyłączenia ziem polskich zaboru pruskiego do Polski, a 27 grudnia wybuchło powstanie wielkopolskie.

Koniec wojny i bilans

Pokój na wschodzie dał Niemcom ostatnią szansę. 21 marca 1918 roku Ludendorff rozpoczął operację Michael, ale mimo postępów nie zdobył Amiens, a kolejne ofensywy także nie rozstrzygnęły wojny. W lipcu ostatnia niemiecka ofensywa nad Marną załamała się, a 8 sierpnia sprzymierzeni przełamali front pod Amiens. 14 sierpnia rada koronna w Spa uznała, że Niemcy nie wygrają wojny militarnie, a 29 września Hindenburg i Ludendorff zażądali natychmiastowej prośby o rozejm. Nowy kanclerz Max von Baden wysłał notę do Wilsona.

3 listopada w Kilonii zaczęła się rewolucja, która 9 listopada dotarła do Berlina. Kanclerz ogłosił abdykację cesarza i oddał władzę Friedrichowi Ebertowi, a Philipp Scheidemann proklamował republikę. Wilhelm II schronił się w Holandii. 11 listopada o świcie delegacja Matthiasa Erzbergera podpisała rozejm w wagonie Focha, a o 11.00 na froncie zachodnim ucichły działa. W traktacie wersalskim z 28 czerwca 1919 roku Niemcy oddały Francji Alzację i północno-wschodnią Lotaryngię, a Polsce większą część Wielkopolski i dostęp do morza, straciły kolonie, a ich armię zredukowano do 100 tysięcy żołnierzy. Reparacje ustalono później na 132 mld marek w złocie.

Niemcy zmobilizowały w czasie wojny od 11 milionów (według Departamentu Wojny USA) do 13,25 miliona ludzi (według rządu niemieckiego). Zginęło od 1,77 miliona żołnierzy według amerykańskiego zestawienia do 2,04 miliona według niemieckiej historii oficjalnej. Razem z cywilami, w tym ofiarami blokady, straty wyniosły od 3,4 do 4,3 procent ludności. Mimo to w kraju wyrosła legenda o „ciosie w plecy”: niepokonana w polu armia miała zostać zdradzona przez polityków i rewolucjonistów. Historycy ją odrzucają, bo to naczelne dowództwo samo zażądało rozejmu, a wojnę Niemcy przegrały militarnie.