Kotor w I wojnie światowej

Kotor, po włosku Cattaro, leży w głębi Zatoki Kotorskiej, która przed wojną zamykała od południa austro-węgierskie wybrzeże Dalmacji. Tuż za granicą zaczynała się Czarnogóra, a nad zatoką wznosiła się jej święta góra, Lovćen. W czasie wojny zatoka była najdalej na południe wysuniętą bazą floty austro-węgierskiej, a od 1915 roku także niemieckich okrętów podwodnych na Morzu Śródziemnym. Kotor pozostał w rękach austro-węgierskich do końca wojny, ale w lutym 1918 roku jego zatoka stała się miejscem buntu marynarzy.

Baza pod działami Lovćenu (1914–1915)

Miasteczko było siedzibą powiatu w Królestwie Dalmacji, a jego zatoka jedną z trzech głównych baz floty. Stacjonowała tu 5 Dywizja, złożona ze starych pancerników obrony wybrzeża i krążowników. 5 sierpnia 1914 roku Czarnogóra przystąpiła do wojny, a kilka dni później jej baterie na Lovćenie zaczęły ostrzeliwać umocnienia Kotoru. Z góry widać było całą bazę. We wrześniu francuskie pancerniki ostrzelały forty u wejścia do zatoki, licząc, że wywabią austro-węgierską flotę na bitwę, a jesienią Francuzi wciągnęli na Lovćen osiem dział morskich. Okręty z zatoki, zwłaszcza pancernik Radetzky, po kilku tygodniach zmusiły ich do odwrotu.

W połowie maja 1915 roku do Kotoru dopłynął z Niemiec U-21 Otto Hersinga, który dowiódł, że okręt podwodny może dotrzeć na Adriatyk bez bazy po drodze. Od sierpnia do listopada przyszły za nim kolejne niemieckie okręty i utworzyły w Kotorze flotyllę śródziemnomorską. Pod koniec 1915 roku dowódca floty, admirał Anton Haus, przeniósł tu najszybsze krążowniki i niszczyciele, które napadały na albańskie porty, w tym w bitwie pod Durrës. Sprzymierzeni uznali, że w otwartych albańskich portach, narażonych na wypady okrętów z Kotoru, nie zdołają zaopatrywać armii serbskiej, i przewieźli ją na Korfu.

Okręty podwodne (1916–1917)

W styczniu 1916 roku Austriacy usunęli zagrożenie z lądu. W bitwie o Lovćen 8–11 stycznia XIX Korpus, wsparty przez działa twierdzy i okręty z zatoki, wdarł się na górę. 13 stycznia Austriacy weszli do Cetyni, a wkrótce armia Czarnogóry złożyła broń. Kotor przestał być zagrożony od lądu.

Odtąd zatoka była najważniejszą bazą państw centralnych na Morzu Śródziemnym. Niemiecka flotylla działała głównie stąd, a nie z Puli. Z Kotoru działał U-35 Lothara von Arnauld de la Perière, najskuteczniejszego dowódcy okrętu podwodnego w historii, który zatopił 194 statki. W zatoce, w Kumborze, stacjonowały też austro-węgierskie wodnosamoloty.

Z Kotoru wyszedł U-38, który w grudniu 1916 roku ostrzelał Funchal na Maderze, a z tej samej bazy działał UB-47, który pod koniec miesiąca zatopił pancernik Gaulois koło Kithiry.

Sprzymierzeni próbowali zamknąć wyjście z Adriatyku zaporą w Cieśninie Otranto. W maju 1917 roku Miklós Horthy poprowadził na nią trzy szybkie krążowniki, które zatopiły 14 dryfterów pilnujących sieci zapory. W starciu w Cieśninie Otranto na pomoc unieruchomionej Novarze wyszedł z Kotoru krążownik pancerny Sankt Georg, a Włosi przerwali pościg, nie chcąc wpłynąć pod działa i miny przed zatoką.

Bunt i koniec monarchii (1918)

Duże okręty stały jednak w zatoce miesiącami bezczynnie, a ich załogi skarżyły się na głodowe racje, musztrę i upokarzające traktowanie. 1 lutego 1918 roku marynarze krążownika Sankt Georg podnieśli czerwoną flagę, a w ciągu kilku godzin dołączyły do nich załogi wszystkich większych okrętów w zatoce. Na pierwszym miejscu zażądali rokowań o powszechny pokój. Według austriackiego historyka Petera Fitla w buncie wzięło udział około 30 okrętów i 3–4 tysiące marynarzy, według innych opracowań do około 6 tysięcy ludzi i 40 okrętów.

Rankiem 3 lutego do zatoki weszły pancerniki z Puli i bunt upadł. Przed sądem doraźnym czterech przywódców skazano na śmierć, w tym Czecha Františka Rascha, i 11 lutego rozstrzelano ich pod murem cmentarza w Škaljari. Na przełomie lutego i marca dowództwo floty objął Horthy, który miał przywrócić w niej dyscyplinę.

Jesienią 1918 roku do Kotoru cofała się z Albanii austro-węgierska armia, a niemieckie okręty podwodne odpłynęły do kraju. 30 października cesarz Karol I postanowił oddać flotę Radzie Narodowej Słoweńców, Chorwatów i Serbów, a przekazania odbyły się także w Zatoce Kotorskiej.

Na początku listopada przyjechali do Kotoru serbski oficer i włoscy parlamentariusze, by zażądać wydania sprzętu wojskowego, a mieszkańcy witali ich okrzykami na cześć Serbii. Zaraz potem do zatoki weszły wojska serbskie, a niespełna miesiąc później Kotor znalazł się w nowym Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców.