Czarnogóra w I wojnie światowej

Czarnogóra, mała górska monarchia na Bałkanach, przystąpiła do wojny w pierwszym tygodniu sierpnia 1914 roku jako sojusznik Serbii. Jej słabo uzbrojona armia walczyła pod serbskim dowództwem, z masywu Lovćen zagrażała austro-węgierskiej bazie floty w Kotorze, a jesienią 1915 roku osłaniała odwrót Serbów do Albanii. W styczniu 1916 roku Austro-Węgry zajęły kraj w niespełna trzy tygodnie, a Czarnogóra jako jedyne państwo Ententy straciła w tej wojnie całe terytorium i armię. Król Mikołaj I nigdy nie podpisał kapitulacji, ale do kraju już nie wrócił. W listopadzie 1918 roku zgromadzenie w Podgoricy zdetronizowało go i ogłosiło połączenie z Serbią.

Droga do wojny

Czarnogóra króla Mikołaja I liczyła przed wojnami bałkańskimi około 250 000 mieszkańców. 8 października 1912 roku jako pierwsza wypowiedziała wojnę Turcji, a jej największą ambicją była Szkodra w północnej Albanii. Zdobyła ją po długim oblężeniu w kwietniu 1913 roku, ale pod groźbą interwencji mocarstw musiała ją oddać nowo utworzonej Albanii. Z wojen bałkańskich wyszła powiększona o część Sandżaku i Metochii, lecz wyczerpana i zadłużona. W kraju rosło przekonanie, że jego przyszłość leży we wspólnym państwie z Serbią, a dwór obawiał się, że zjednoczenie będzie oznaczać koniec dynastii.

Przystąpienie do wojny

W czasie kryzysu lipcowego Mikołaj I nie był od razu gotów do wojny. Austro-węgierski poseł w Cetyni obiecywał mu pomoc finansową i nabytki terytorialne za neutralność, a król zapewniał Rosjan, że Czarnogórcy nie zaatakują pierwsi. Nastroje w kraju były jednak jednoznacznie proserbskie. 26 lipca rząd zarządził mobilizację, 1 sierpnia Zgromadzenie Narodowe opowiedziało się za udziałem w wojnie, a 5 sierpnia Czarnogóra wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom. Inne źródła podają 6 lub 7 sierpnia, bo kraj posługiwał się kalendarzem juliańskim. Kilka dni później znalazła się w stanie wojny z Niemcami, a 15 października 1915 roku także z Bułgarią.

Wojna u boku Serbii

Czarnogóra zmobilizowała około 40 000 ludzi. Jej armia, zorganizowana według tradycyjnych struktur rodowych, przypominała raczej pospolite ruszenie niż nowoczesne wojsko, ale jej żołnierze byli doświadczeni i zahartowani w bojach. 6 sierpnia 1914 roku dwie trzecie armii przeszły pod naczelne dowództwo serbskie, a szefem sztabu pozostałej części został serbski generał Božidar Janković. Najważniejszym atutem kraju był masyw Lovćen nad Zatoką Kotorską. W sierpniu u wybrzeży Czarnogóry sojusznicza flota zatopiła krążownik Zenta, a jesienią Francuzi wciągnęli na Lovćen swoje działa i ostrzelali Kotor, ale artyleria okrętów i fortów zmusiła ich do odwrotu. We wrześniu Czarnogórcy razem z Serbami wkroczyli do Bośni i doszli pod Sarajewo, skąd po klęsce na Glasincu w październiku musieli się wycofać za Drinę.

Kraj od początku zależał od pomocy z zewnątrz. Brakowało żywności, broni i amunicji, a austro-węgierskie okręty ostrzeliwały port w Barze i polowały na statki z zaopatrzeniem. Serbia płaciła armii czarnogórskiej 500 000 dinarów tygodniowo, a Rosja, Francja i Wielka Brytania udzieliły jej pożyczki 10 milionów franków pod warunkiem, że o zakupach zdecyduje kierowane przez Serbów naczelne dowództwo. W czerwcu 1915 roku Czarnogórcy wbrew woli sojuszników zajęli Szkodrę i północną Albanię. Ententa oświadczyła, że tej okupacji nie uzna.

Jesienią 1915 roku Niemcy, Austro-Węgry i Bułgaria zajęły Serbię. Główne siły serbskie wycofywały się przez czarnogórską Peć do Szkodry, gdzie osiadły rząd i naczelne dowództwo Serbii. Czarnogórcy osłaniali ten odwrót od północy, nad rzeką Tarą, choć sami ponosili ciężkie straty. 22 grudnia do Cetyni przyjechał premier Serbii Nikola Pašić, który według części źródeł radził królowi, by w razie potrzeby wycofał armię razem z Serbami. Czarnogórski dwór się na to nie zdecydował. Obawiał się, że połączenie obu armii wzmocni zwolenników zjednoczenia, a król liczył, że w razie klęski zdoła zawrzeć z Wiedniem odrębny pokój.

Podbój i kapitulacja

Na początku stycznia 1916 roku austro-węgierska 3 Armia generała Hermanna Kövessa uderzyła na Czarnogórę z trzech stron. 6 i 7 stycznia serdar Janko Vukotić odparł Austriaków pod Mojkovacem, co w tradycji czarnogórskiej uchodzi za największe zwycięstwo jej armii w tej wojnie. Na zachodzie jednak XIX Korpus, wsparty przez działa okrętów z Zatoki Kotorskiej, w trzy dni zdobył Lovćen. 11 stycznia rząd poprosił o rozejm, ale Wiedeń zażądał bezwarunkowego złożenia broni, a 13 stycznia Austriacy weszli do Cetyni.

19 stycznia król pod naciskiem przedstawicieli Ententy wyjechał przez Szkodrę do Włoch i ogłosił, że odrzuca austriackie warunki. W kraju zostali jego syn, książę Mirko, i kilku ministrów. 21 stycznia generał Vukotić rozkazem nr 128 rozwiązał armię, a żołnierze rozeszli się do domów. 25 stycznia czarnogórscy przedstawiciele podpisali warunki złożenia broni, które przyjmujemy za koniec walk. Czy był to akt kapitulacji, historycy się spierają, bo nie podpisał go ani król, ani prawowity rząd. Na Korfu dotarła tylko garstka czarnogórskich żołnierzy, a około 15 000 żołnierzy i cywilów trafiło do austro-węgierskich obozów jenieckich i internowania.

Okupacja i rząd na wygnaniu

Od 1 marca 1916 roku krajem rządził austro-węgierski Generalny Gubernator Wojskowy w Cetyni. Czarnogóra liczyła wtedy 436 000 mieszkańców i nie miała dla monarchii wielkiego znaczenia gospodarczego. Szerzył się głód, okupanci zakazali cyrylicy i rekwirowali żywność, bydło i dzwony.

W latach 1917 i 1918 w górach działały oddziały partyzantów, komitów, liczące od 1000 do 1100 ludzi. Kilku przywódców powstania toplickiego w Serbii było oficerami armii czarnogórskiej, a w odwecie okupanci stracili w czterech okręgach 489 osób. W styczniu 1918 roku najważniejsi przywódcy ruchu oporu, generał Radomir Vešović i były minister Milosav Raičević, poddali się Austriakom.

Król i rząd osiedli we Francji. Sojusznicy traktowali ich chłodno, a w Serbii i części prasy alianckiej oskarżano Mikołaja o zmowę z Wiedniem, czego historycy na ogół nie potwierdzają. Prezydent Woodrow Wilson w czternastu punktach z 8 stycznia 1918 roku domagał się ewakuacji Rumunii, Serbii i Czarnogóry, ale deklaracja z Korfu z 1917 roku zapowiadała już wspólne państwo jugosłowiańskie pod berłem Karadziordziewiciów.

20 października 1918 roku Mikołaj I opowiedział się za konfederacją jugosłowiańską z równorzędną Czarnogórą. Francuzi nie pozwolili mu jednak wrócić do kraju.

Koniec wojny i bilans

Pod koniec października 1918 roku do Czarnogóry weszły wojska serbskie, a na początku listopada ostatnie oddziały austro-węgierskie opuściły kraj. 4 listopada włoska marynarka zajęła Bar. Zwolennicy bezwarunkowego zjednoczenia, „biali”, zdobyli większość w wyborach do zgromadzenia, a 26 listopada Wielkie Zgromadzenie Narodowe w Podgoricy zdetronizowało króla i ogłosiło połączenie Czarnogóry z Serbią.

Kilka dni później Czarnogóra weszła do Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Zwolennicy króla, „zieloni”, chwycili na początku stycznia 1919 roku za broń, ale ich powstanie upadło. Na konferencji pokojowej w Paryżu Czarnogórze przyznano przedstawiciela, ale jej miejsce przy stole pozostało puste. Strat Czarnogóry nie da się dokładnie ustalić, bo po klęsce większość jej żołnierzy nie trafiła do niewoli, tylko rozeszła się do domów.