Durrës w I wojnie światowej

Durrës, główny port środkowej Albanii, był w 1914 roku tymczasową stolicą kraju, najpierw księcia Wilhelma zu Wied, potem Esada Paszy Toptaniego. Zimą 1915 i 1916 roku stał się portem, przez który alianci zabierali resztki armii serbskiej, a pod jego redą starły się floty. Od lutego 1916 roku do października 1918 roku był bazą zaopatrzenia wojsk austro-węgierskich w Albanii, a tuż przed końcem wojny zbombardowały go okręty czterech państw Ententy.

Stolica bez państwa

Książę Wilhelm zu Wied, niemiecki arystokrata wybrany na władcę Albanii przez wielkie mocarstwa, przybył do Durrës 7 marca 1914 roku. Jego księstwo nie miało ani wojska, ani pieniędzy. W czerwcu muzułmańscy powstańcy podeszli pod samo miasto, a 15 czerwca w walkach o nie zginął holenderski oficer żandarmerii Lodewijk Thomson. Wybuch wojny w Europie pozbawił księcia poparcia i 3 września 1914 roku Wied odpłynął z Durrës na włoskim okręcie.

Na początku października do miasta wkroczył, bez walki i z serbską pomocą, dawny minister wojny Esad Pasza Toptani, który utworzył tu rząd. Jego władza szybko się kurczyła. Wiosną 1915 roku powstańcy oblegali Durrës od strony lądu, a miasto chroniła głównie artyleria włoskich okrętów w zatoce. Oblężenie znieśli dopiero Serbowie, którzy na przełomie maja i czerwca weszli do Albanii, ale zatrzymali się u bram Durrës. Rzym, któremu traktat londyński obiecywał wpływy w środkowej Albanii, nie chciał ich w porcie, w którym działało włoskie poselstwo.

Port ewakuacji Serbów

Pod koniec tego roku armia serbska przeszła przez góry Albanii nad Adriatyk. Durrës, otwarta reda bez nabrzeży i dźwigów, stał się jej bazą zaopatrzenia i portem ewakuacji. Brytyjski korespondent Gordon Gordon-Smith widział wokół miasta obozy około dwudziestu tysięcy żołnierzy, którzy docierali tu jak „chodzące szkielety”. Port leżał blisko austro-węgierskiej bazy w Kotorze. 6 grudnia krążownik Helgoland zatopił tu żaglowce z zaopatrzeniem, a do 20 grudnia włoska brygada Savona przyszła lądem z Wlory, obsadziła wzgórza nad zatoką i postawiła przed portem pole minowe. Już 29 grudnia, w pierwszej bitwie pod Durrës, weszły na nie dwa austro-węgierskie niszczyciele.

Po podboju Czarnogóry Durrës stał się głównym portem ewakuacji, a ostatni statek z serbskimi żołnierzami odpłynął stąd na Korfu 9 lutego 1916 roku. Od północy nadciągał austro-węgierski XIX Korpus. 23 lutego zepchnął Włochów na półwysep, na którym leży miasto, a 24 lutego Esad Pasza opuścił Durrës. Włosi ewakuowali się pod ogniem baterii nieprzyjaciela, a wieczorem 26 lutego ostatnie oddziały odpłynęły do Wlory. W nocy z 26 na 27 lutego Austriacy weszli do pustego portu. Według brytyjskiej historii oficjalnej Włosi stracili ponad 600 zabitych, rannych i wziętych do niewoli, według włoskich opracowań około 800.

Pod okupacją austro-węgierską

Przez ponad dwa i pół roku Durrës był bazą zaopatrzenia wojsk austro-węgierskich na albańskim wybrzeżu. Wiedeń traktował Albanię jako „okupowany kraj przyjazny”: administrację lokalną zostawiono Albańczykom, utworzono albańską żandarmerię i otwierano albańskie szkoły.

Po rozejmie z Bułgarią generał Louis Franchet d’Espèrey chciał przeszkodzić Austriakom w ewakuacji wojsk przez albański port. 2 października 1918 roku zbombardował go zespół okrętów włoskich, brytyjskich, amerykańskich i australijskich. Austro-węgierski okręt podwodny U-31 storpedował brytyjski krążownik Weymouth, zabijając czterech marynarzy. Według archiwum poświęconego amerykańskim ścigaczom okrętów podwodnych było to jedyne większe starcie morskie tej wojny z udziałem marynarki Stanów Zjednoczonych. Pociski spadły też na stare miasto, a pałac księcia Wieda był tak zniszczony, że go nie odbudowano.

Bombardowanie przyspieszyło ewakuację. Ostatnie austro-węgierskie jednostki odpłynęły 10 października, a rano 14 października weszli do Durrës Włosi. W grudniu 1918 roku zebrał się tu pod ich okupacją kongres albańskich działaczy, który utworzył rząd tymczasowy, a miasto na krótko znów zostało stolicą kraju.