Serbowie w środkowej Albanii

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 4 lipca 1915 roku, że wojska serbskie zajęły Durrës, siedzibę rządu Esada Paszy Toptaniego. Pod 17 lipca dodaje, że na prośbę rządu włoskiego Serbowie miasto opuścili, a pod 31 sierpnia, że zajęli je ponownie. Nie znaleźliśmy potwierdzenia żadnej z tych informacji. Brytyjski znawca Albanii Joseph Swire pisał w 1929 roku, że Serbowie opanowali całą środkową część kraju, ale w porozumieniu z Esadem i z obawy przed komplikacjami z Włochami do Durrës nie weszli. Potwierdzają to włoskie dokumenty dyplomatyczne z lata 1915 roku.

Wyprawa przeciw powstańcom

Od jesieni 1914 roku władza Esada, którą wsparli Serbowie, kurczyła się pod naporem muzułmańskich powstańców ze środkowej Albanii. Wiosną 1915 roku ograniczała się niemal do samego Durrës, oblężonego od strony lądu. Miasto chroniła głównie artyleria włoskich okrętów stojących w zatoce. W maju na czele powstańców stanął Haxhi Qamili. Królestwo Serbii tłumaczyło, że z albańskich gór na jej terytorium napadają zbrojne bandy, wspierane przez agentów austriackich i młodotureckich. Mimo że Ententa odradzała interwencję, na przełomie maja i czerwca ponad 20 tysięcy serbskich żołnierzy wkroczyło do Albanii z trzech kierunków.

Powstańcy próbowali stawić opór na przełęczach w okolicach Qukës, ale zostali rozbici. W ciągu kilkunastu dni Serbowie zajęli Pogradec, Elbasan, Tiranę i Kavaję, leżącą około 20 kilometrów od Durrës, i znieśli oblężenie miasta. Haxhi Qamilego i innych przywódców buntu wydali Esadowi, którego sąd skazał ich na śmierć. Haxhi Qamili zawisł w Durrës w połowie sierpnia. Do pacyfikacji kraju Serbowie utworzyli specjalny oddział albański. Według włoskich i serbskich źródeł w Tiranie i Elbasanie dowodził pułkownik Petar Mišić.

Granica przy Durrës

Serbskie wojska zatrzymały się jednak u bram miasta. Gdy włoski rząd zaprotestował przeciw wyprawie, premier Nikola Pašić zapewniał, że chodzi o działanie tymczasowe, a Serbia nie zamierza zajmować Durrës. Dla Rzymu miasto miało szczególne znaczenie. Na mocy tajnego traktatu londyńskiego wybrzeże z Durrës miało zostać zneutralizowane, a ze środkowej Albanii miało powstać małe państwo, w praktyce zależne od Włoch. W Durrës działało włoskie poselstwo, a Esad, choć zawdzięczał ocalenie Serbom, zabiegał też o względy Rzymu.

Sojusz Esada z Belgradem był i tak bardzo bliski. 28 czerwca w Tiranie podpisał on z serbskim ministrem spraw wewnętrznych tajny układ o unii obu państw ze wspólną armią, cłami, bankiem narodowym i przedstawicielstwami za granicą. Esad miał zostać uznany za księcia Albanii. Już pod koniec czerwca włoski poseł w Durrës donosił jednak, że Serbowie nie dopuszczają urzędników Esada do Tirany i Elbasanu i osadzają tam własnych.

Spór, który trwał do jesieni

Włoskie dokumenty z lipca i sierpnia mówią wyłącznie o serbskich wojskach w Tiranie i Elbasanie. 11 lipca włoski ambasador w Paryżu wyliczał, że Grecy dochodzą do Beratu, Czarnogórcy stoją w Szkodrze, a Serbowie w Elbasanie i Tiranie. 20 lipca serbski urzędnik zapewnił włoskiego posła, że wojska wkrótce wycofają się z obu miast. Jeszcze 29 lipca minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino obawiał się, że Serbia może zająć Durrës, posuwając się z Tirany, „którą już zajmuje”. Durrës pozostawał więc poza serbską okupacją.

Serbowie trzymali środkową Albanię do jesieni, gdy uderzenie Niemców, Austriaków i Bułgarów zmusiło ich do ściągnięcia wojsk. Kilka tygodni później do Durrës dotarły jednak resztki całej armii serbskiej, które zimą 1915 roku wycofały się przez albańskie góry nad Adriatyk i stamtąd zostały ewakuowane przez alianckie okręty.