Wlora w I wojnie światowej

Wlora, port nad zatoką na południu Albanii, była w czasie wojny włoskim przyczółkiem na wschodnim brzegu Adriatyku. Włosi obsadzili ją w grudniu 1914 roku, jeszcze jako państwo neutralne, a w 1915 roku sojusznicy obiecali im ją na własność. Przez Wlorę ewakuowano część armii serbskiej, w jej obozie warownym stał włoski korpus, a w zatoce okręty strzegące wyjścia z Adriatyku. Włosi odeszli stąd dopiero w 1920 roku.

Port u wejścia na Adriatyk

Miasto leży u wejścia do Cieśniny Otranto, niespełna sto kilometrów od włoskiego brzegu, a kto je trzymał, mógł zamknąć wyjście z Adriatyku. To tutaj 28 listopada 1912 roku Albańczycy ogłosili niepodległość. Włochy i Austro-Węgry od lat zabiegały o Wlorę i z obawy przed sobą nawzajem wspierały niepodległą Albanię, która miała nie dopuścić rywala nad cieśninę. Gdy we wrześniu 1914 roku kraj opuścił książę Wilhelm zu Wied, państwo się rozpadło: w Durrës rządził Esad Pasza, na południe weszli Grecy. W Rzymie obawiano się, że Wlora wpadnie w ręce Greków albo da Wiedniowi pretekst do interwencji.

Neutralna okupacja

30 października 1914 roku włoscy marynarze obsadzili wyspę Sazan, która zamyka wejście do Zatoki Wlorskiej. W grudniu, gdy greckie oddziały zaczęły zagrażać włoskiej misji sanitarnej w mieście, okręty wysadziły desant we Wlorze, a za marynarzami przypłynął pułk bersalierów. Rząd Antonia Salandry zapewniał Wiedeń, że okupacja jest tymczasowa i nie narusza neutralności Albanii. Oddział nazwano Korpusem Okupacyjnym Wlory.

„Tymczasowa” okupacja szybko zmieniła charakter. W tajnym traktacie londyńskim z 26 kwietnia 1915 roku Ententa obiecała Włochom pełną suwerenność nad Wlorą, wyspą Sazan i terenem potrzebnym do ich obrony. Od 24 maja Włochy były w wojnie z Austro-Węgrami, a dowództwo korpusu już od pierwszych miesięcy roku umacniało wokół miasta obóz warowny i rozbudowywało port.

Brama ewakuacji Serbów

Pod koniec 1915 roku armia serbska cofała się przez góry ku albańskiemu wybrzeżu. Rzym utworzył specjalny korpus do działań w Albanii i 2 grudnia wysłał z Tarentu pierwszy konwój. Dwa dni później pod Wlorą zatonęły na minach niszczyciel Intrepido i transportowiec Re Umberto z żołnierzami. Według włoskich opracowań do 12 grudnia we Wlorze stało około 28 tysięcy ludzi, a stąd brygada Savona ruszyła lądem, by obsadzić Durrës.

Zimą sojusznicy postanowili zabierać Serbów tylko z Durrës i Wlory. Część oddziałów docierała tu pieszo albo małymi statkami i przesiadała się na transportowce płynące na Korfu. Według serbskich opracowań przewóz z Wlory trwał od 28 stycznia do 19 lutego. Według włoskiej marynarki z Medua, Durrës i Wlory przewieziono ponad 260 tysięcy żołnierzy i uchodźców. 27 lutego do Wlory dotarł konwój z załogą, która ewakuowała się z Durrës. Włosi zachowali Wlorę, a rząd, wbrew naczelnemu wodzowi Luigiemu Cadornie, wzmocnił jej załogę do trzech dywizji, które w marcu utworzyły XVI Korpus.

Obóz warowny i baza floty

Wlora stała się główną bazą włoskich wojsk i floty po drugiej stronie Adriatyku. W zatoce stał pancernik Regina Margherita, który osłaniał obóz warowny, bazę na Sazanie i zaporę w cieśninie. W nocy z 11 na 12 grudnia 1916 roku, wychodząc z zatoki, wszedł na dwie miny i zginęło około 675 ludzi. Brytyjski korespondent Gordon Gordon-Smith pisał, że po zdobyciu Bitoli linia frontu biegła już niemal nieprzerwanie od Wlory nad Adriatykiem do Zatoki Kawalskiej nad Morzem Egejskim. W 1917 roku dowódca korpusu, generał Giacinto Ferrero, ogłosił protektorat Włoch nad całą Albanią.

Latem 1918 roku XVI Korpus wyszedł z obozu warownego do ofensywy w Albanii. Celem było odepchnięcie Austriaków jak najdalej od Wlory. W odpowiedzi w nocy przed austriacką kontrofensywą z 22 sierpnia dwanaście austro-węgierskich i niemieckich samolotów przeprowadziło pierwszy duży nalot bombowy na miasto. Brytyjczycy alarmowali wtedy, że bez Wlory nie da się utrzymać zapory w Cieśninie Otranto, a Włosi przerzucili tu kolejną brygadę.

Koniec okupacji

Po wojnie Włosi zostali we Wlorze jeszcze prawie dwa lata. Latem 1920 roku albańscy powstańcy wielokrotnie atakowali włoskie oddziały wokół miasta, a 3 września 1920 roku, po wycofaniu się Włochów, weszli do Wlory. Włochy zrzekły się protektoratu i opuściły Albanię, zatrzymując tylko wyspę Sazan, która formalnie pozostała włoska do 1947 roku.