Kamerun w I wojnie światowej

Kamerun był w 1914 roku jedną z największych niemieckich kolonii w Afryce, rozciągniętą od Zatoki Gwinejskiej po Jezioro Czad. Od sierpnia 1914 do lutego 1916 roku zdobywały go wojska brytyjskie z Nigerii, francuskie z Francuskiej Afryki Równikowej i oddział z Konga Belgijskiego, a broniła go niewielka niemiecka armia kolonialna. Kampania skończyła się przejściem Niemców do neutralnej Gwinei Hiszpańskiej i podziałem kraju między Francję i Wielką Brytanię. Brytyjska historia oficjalna przypomina, że alianci zdobyli w niej obszar mniej więcej półtora raza większy od Cesarstwa Niemieckiego.

Kolonia w 1914 roku

Niemcy objęli wybrzeże Kamerunu w latach osiemdziesiątych XIX wieku. W 1911 roku, po drugim kryzysie marokańskim, Francja oddała im w układzie z 4 listopada około 275 tysięcy km² Konga Francuskiego, co powiększyło kolonię o ponad połowę. Odtąd hiszpańska Gwinea kontynentalna, Muni, była enklawą otoczoną z lądu przez niemieckie posiadłości. Głównym portem i największym miastem była Duala u ujścia rzeki Wouri, a w 1913 roku stanęła w niej radiostacja połączona ze stacją w Kaminie w Togo.

Według brytyjskiego rozpoznania niemiecka Schutztruppe liczyła w chwili wybuchu wojny około 200 niemieckich oficerów i podoficerów oraz 1650 żołnierzy afrykańskich w dwunastu kompaniach, a uzbrojona policja około 30 Niemców i 1500 Afrykanów. Byli to głównie Hausa i Jaunde. Około 3400 ludzi na tak wielki kraj to było niewiele, ale mieli dużo karabinów maszynowych i amunicji. W sierpniu 1914 roku władze, obawiając się buntu, powiesiły za zdradę stanu króla Dualów Rudolfa Dualę Mangę Bella, który od lat sprzeciwiał się wysiedleniu swojego ludu znad rzeki. Brytyjskie opracowania z czasów wojny pisały też o masowych zabójstwach wśród Dualów.

Duala i wybrzeże (1914)

25 sierpnia 1914 roku trzy brytyjskie kolumny z Nigerii przekroczyły granicę, a Francuzi z Czadu zaatakowali fort w Kousséri. Pierwsze uderzenia się nie powiodły: atak na Morę odparto, a pod Garuą zginął dowódca wyprawy. Alianci przenieśli wysiłek na wybrzeże. Dowództwo wyprawy brytyjsko-francuskiej objął generał Charles Dobell, a okręty przez cały wrzesień oczyszczały estuarium Wouri z min i zatopionych statków. 27 września Niemcy poddali Dualę bez walki. Do niewoli poszło ponad 400 Niemców, ale podpułkownik Carl Zimmermann wycofał główne siły w głąb kraju, ku Jaunde.

Wojna w głębi kraju (1914–1916)

W październiku alianci zajęli Yabassi i Edeę nad Sanagą, a w styczniu 1915 roku Francuzi odparli niemiecki atak na Edeę. Wiosną 1915 roku pierwszy marsz na Jaunde ugrzązł w lesie i skończył się odwrotem, kosztując aliantów ponad 300 zabitych i rannych. Na północy szło lepiej: w czerwcu poddała się Garua, a w listopadzie Nigeryjczycy generała Fredericka Cunliffe’a zdobyli górę Banyo. Od kwietnia blokada wybrzeża miała odciąć Niemców od dostaw przemycanych przez hiszpańską Gwineę. Brytyjska historia oficjalna przyznaje, że wielu mieszkańców płaskowyżu i północy okazało niemieckim przełożonym dużą lojalność.

Drugi marsz na Jaunde, zarządzony we wrześniu 1915 roku, szedł zbieżnie z kilku stron: od zachodu Brytyjczycy i Francuzi Dobella, od wschodu kolumny generała Josepha Aymericha z Francuskiej Afryki Równikowej i oddział z Konga Belgijskiego, od północy wojska Cunliffe’a. 1 stycznia 1916 roku Brytyjczycy weszli do pustego Jaunde. Gubernator Karl Ebermaier i Zimmermann, którym brakowało amunicji, poprowadzili wojska na południe, a do 15 lutego ostatnie oddziały przeszły do Muni. Hiszpanie internowali około 975 Niemców i około 14 tysięcy Afrykanów, w tym około 6 tysięcy żołnierzy. 18 lutego poddała się załoga góry nad Morą, ostatnia niemiecka placówka w kolonii.

Podział (1916)

Zdobytym krajem zarządzał w imieniu obu sojuszników Dobell, co budziło nieufność Francuzów. Na początku marca 1916 roku Londyn i Paryż uzgodnili tymczasowy podział. Francja wzięła niemal całą kolonię z Dualą, koleją i większością centralnego płaskowyżu, a Wielka Brytania wąski pas wzdłuż granicy z Nigerią, z górą Kamerun, Buéą i Victorią. 16 marca zaczęła się rozjeżdżać armia Dobella.

Straty bojowe były małe w porównaniu z frontami europejskimi, ale walka w lesie równikowym i na sawannie, wśród chorób i bez dróg, była wyczerpująca. Straty samych wojsk francusko-belgijskich Aymericha wyniosły według historii oficjalnej 118 Europejczyków i 1684 Afrykanów. Brytyjski premier nazwał kampanię jednym z najbardziej zadowalających i najpełniejszych epizodów wojny. Granica z 1916 roku, choć miała być tymczasowa, przetrwała konferencję pokojową, a w 1922 roku francuska i brytyjska część kraju zostały mandatami Ligi Narodów.