Antwerpia w I wojnie światowej

Antwerpia, największy port Belgii, leżący nad Skaldą, była w 1914 roku jej redutą narodową, ostatnią twierdzą, w której w razie inwazji miały się schronić armia, król i rząd. Tak też się stało: przez blisko dwa miesiące Belgowie wychodzili zza jej fortów na tyły Niemców maszerujących na Francję, dopóki ciężka artyleria oblężnicza nie zmusiła ich do odejścia. Upadek miasta w październiku 1914 roku wywołał masową ucieczkę cywilów do Holandii, a niemiecka okupacja trwała do listopada 1918 roku.

Port i twierdza

Przed wojną Antwerpia liczyła około 320 000 mieszkańców i była miastem kosmopolitycznym, otwartym na świat przez swój port. Mieszkało w niej około 20 000 Niemców, którzy mieli duże wpływy w handlu i żegludze: Niemcami byli choćby dyrektorzy linii Red Star, wożącej emigrantów z Europy do Stanów Zjednoczonych. W sierpniu 1914 roku nastroje obróciły się przeciw nim, a po antyniemieckich zamieszkach w Antwerpii od 60 000 do 80 000 Niemców mieszkających w Belgii uciekło przez granicę holenderską.

Miasto otaczały dwa pierścienie fortów, starszy kilka kilometrów od centrum i zewnętrzny, oddalony o 10–15 kilometrów. Według planu obrony kraju armia, rząd i król mieli się tu bronić, dopóki z pomocą nie nadejdą mocarstwa gwarantujące neutralność Belgii. 17 sierpnia przeniósł się tu z Brukseli rząd, a po walkach nad Gete przyszła armia polowa, która od 20 sierpnia opierała się na fortach twierdzy.

Reduta narodowa (sierpień–wrzesień 1914)

Armia króla Alberta I nie czekała biernie. W dniach 25–27 sierpnia uderzyła na Niemców pod Mechelen, a 9–13 września, gdy we Francji trwała bitwa nad Marną, wyszła z twierdzy po raz drugi. Wypady zmuszały Niemców do trzymania w Belgii znacznych sił. Wojna dosięgła też samego miasta: w nocy z 24 na 25 sierpnia, według części opracowań z 25 na 26 sierpnia, niemiecki sterowiec zrzucił bomby na śródmieście, a jedna spadła niedaleko pałacu, w którym przebywała rodzina królewska. Z Antwerpii brytyjscy lotnicy marynarki wystartowali 22 września i 8 października do pierwszych nalotów na hangary sterowców w Nadrenii.

Oblężenie i ucieczka (wrzesień–październik 1914)

Po odwrocie znad Marny Erich von Falkenhayn postanowił zdobyć twierdzę. Oblężenie, prowadzone przez generała Hansa von Beselera, trwało od 27 września do 10 października. Niemieckie pociski rozbiły zewnętrzny pierścień fortów i nie pomogło już przybycie Winstona Churchilla ani brytyjskiej Dywizji Marynarki. 7 października rząd przeniósł się do Ostendy, a armia wymknęła się z twierdzy na zachód, nad Yser, gdzie stanęła do obrony. 9 października burmistrz Jan De Vos podpisał w Kontich akt poddania, a 10 października twierdza formalnie skapitulowała.

Późnym wieczorem 7 października niemieckie działa zaczęły ostrzeliwać samo miasto. Mieszkańcy w panice tłoczyli się w porcie, by dostać się na przepełnione promy i barki, albo uchodzili mostem pontonowym przez Skaldę. W kolejnych dniach granicę Holandii przekroczyło, według szacunków, około miliona Belgów. Przeszło ją też 30–40 tysięcy żołnierzy, których Holendrzy internowali do końca wojny. Około 900 000 uciekinierów wróciło w ciągu kilku tygodni, ale w maju 1915 roku w Holandii przebywało jeszcze 105 000 Belgów, którzy zostali tam do końca wojny.

Pod okupacją

Antwerpia ucierpiała od bombardowania, ale Niemcy nie zniszczyli jej celowo, jak wcześniej Lowanium. Stała się dla nich zapleczem: składem zaopatrzenia, ośrodkiem przemysłu i stoczni oraz miejscem odpoczynku żołnierzy. Jako port morski niewiele jednak dawała, bo ujście Skaldy prowadziło przez wody neutralnej Holandii, zamknięte dla ruchu wojskowego. Na miejscu składano za to małe okręty podwodne, przywożone w częściach koleją z Niemiec, a niemieckie statki, które wojna zastała w porcie, nie dostały zgody na wyjście przez wody holenderskie.

Przez Antwerpię szła żywność amerykańskiej Komisji Pomocy dla Belgii, która przypływała do Rotterdamu, a stamtąd koleją i barkami docierała do miasta, jednego z głównych punktów jej rozdziału. Bliskość granicy przyciągała szpiegów i przemytników, więc w 1915 roku Niemcy przegrodzili ją ogrodzeniem z drutu pod napięciem. Okupant próbował też odbudować w mieście niemiecką kolonię i wspierał flamandzkich aktywistów: 3 lutego 1918 roku tłum na ulicach Antwerpii domagał się niepodległości Flandrii.

Wyzwolenie (listopad 1918)

Na początku listopada 1918 roku przy umocnieniach Antwerpii zaczynała się tyłowa pozycja Antwerpia–Moza, na którą niemieckie naczelne dowództwo nakazało ogólny odwrót tuż po północy 5 listopada. Po rozejmie w Compiègne Niemcy opuścili jednak całą Belgię. 19 listopada do miasta wróciły wojska belgijskie, a król Albert I i królowa Elżbieta odebrali na ulicach defiladę swojej armii.

Port i jego urządzenia przetrwały wojnę prawie nienaruszone, co ułatwiło odbudowę gospodarki kraju. Zniknęła za to niemiecka społeczność miasta. Od 10 listopada 1918 roku rząd belgijski przejmował niemieckie majątki, a po wojnie w Antwerpii zarejestrowano zaledwie 300 Niemców.