Archangielsk w I wojnie światowej

Archangielsk, port nad Dwiną, około 40 kilometrów od jej ujścia do Morza Białego, był w czasie wojny jedną z dwóch dróg, którymi sojusznicy mogli zaopatrywać Rosję. Przez jego nabrzeża szły broń, amunicja i węgiel, a w magazynach gromadziły się ogromne zapasy. W sierpniu 1918 roku port zajęli interwenci i na ponad rok stał się kwaterą sojuszniczej wyprawy na północy Rosji i siedzibą antybolszewickiego rządu. Ostatni Brytyjczycy odpłynęli stąd we wrześniu 1919 roku.

Okno na zachód (1914–1917)

Od jesieni 1914 roku Rosja była niemal odcięta od sojuszników. Bałtyk zamykała flota niemiecka, a Morze Czarne Turcja, która trzymała cieśniny. Zostały dwie drogi: przez Władywostok i Kolej Transsyberyjską albo przez Archangielsk. Port zamarzał jednak na mniej więcej pół roku, a z głębią kraju łączyła go tylko wąskotorowa kolej do Wołogdy. Zimą Brytyjczycy wysyłali tu stare okręty, które miały łamać lód: w lutym 1915 roku pancernik Jupiter, a zimą 1915 i 1916 roku pancernik Albemarle i kilka starych krążowników.

Szlak przyciągał uwagę Niemców. Latem 1915 roku niemiecki rajder Meteor, przebrany za niepozorny statek handlowy, postawił miny na Morzu Białym, na drodze do Archangielska, a jesienią 1916 roku na trasie działały niemieckie okręty podwodne, które zatapiały zwłaszcza statki norweskie. Archangielsk był też bramą dla ludzi. Do tego portu płynął w czerwcu 1916 roku lord Kitchener, który zginął po drodze, a w 1916 roku wypłynęła stąd do Francji rosyjska brygada, która trafiła potem do Salonik. Gdy w sierpniu 1916 roku Rumunia przystąpiła do Ententy, obiecaną jej broń można było dowieźć tylko przez Archangielsk i przeciążone koleje rosyjskie.

Pod koniec 1916 roku otwarto kolej do niezamarzającego portu w Murmańsku, ale Archangielsk nie stracił znaczenia. Na konferencji w Piotrogrodzie na początku 1917 roku sojusznicy obiecali dostarczyć do obu portów w tym roku 3,5 miliona ton zaopatrzenia i węgla.

Port w rękach interwentów (1918)

Gdy Rosja wychodziła z wojny, w magazynach Archangielska leżały ogromne zapasy dostarczonego sprzętu. Sojusznicy obawiali się, że przejmą je Niemcy, a w czerwcu 1918 roku ich przedstawiciele wojskowi w Wersalu uznali, że trzeba utrzymać oba północne porty. Generał Frederick Poole od maja czekał w Murmańsku, aż puści lód, a bolszewicy zdążyli w tym czasie wywieźć w głąb kraju znaczną część zapasów i umocnić wyspę Mudiug u wejścia do portu.

1 sierpnia 1918 roku sojusznicza eskadra zdobyła Mudiug, a 2 sierpnia o świcie spiskowcy obalili w mieście władzę bolszewików i do portu wpłynęły okręty Poole’a. Powstał rząd Nikołaja Czajkowskiego. 4 września przypłynęło około 4500 Amerykanów, głównie z 339 pułku piechoty, a tego samego dnia sojusznicy zajęli stację Obozierska na kolei do Wołogdy. 1 października przybyła kanadyjska artyleria, a z nią generał Edmund Ironside, który 14 października przejął dowództwo. Uznał, że przed zimą nie dojdzie ani do Wołogdy, ani do Kotłasu, i kazał wojskom okopać się i przygotować do obrony. Według prasowej recenzji jego wspomnień miał pod swoją opieką 13 000 Brytyjczyków, 4000 Amerykanów i 2000 Francuzów.

Ewakuacja (1919–1920)

Po rozejmie z listopada 1918 roku interwencja straciła swój pierwotny cel, a w Wielkiej Brytanii narastało nią zmęczenie. W marcu 1919 roku brytyjski Gabinet Wojenny postanowił, że Archangielsk i Murmańsk zostaną ewakuowane przed następną zimą. Wiosną przypłynęły brygady ochotników, które miały osłaniać odwrót, a w sierpniu do kierowania ewakuacją przybył generał Henry Rawlinson. 27 września 1919 roku ostatni żołnierze brytyjscy weszli w Archangielsku na statki, a wraz z nimi wyjechało 6535 Rosjan i ludzi innych narodowości.

Biała Armia Północna generała Jewgienija Millera broniła się jeszcze przez zimę. Gdy front się rozpadł, w lutym 1920 roku Miller uciekł z Archangielska lodołamaczem, a 21 lutego do miasta weszła Armia Czerwona.