Siedmiogród w I wojnie światowej

Siedmiogród, czyli Transylwania, to kraina w łuku Karpat, która w 1914 roku należała do węgierskiej części Austro-Węgier. Większość jego mieszkańców stanowili Rumuni, i to o Siedmiogród Rumunia przystąpiła do wojny w sierpniu 1916 roku. Jej armie zajęły na kilka tygodni południowo-wschodnią część kraju, ale kontrofensywa państw centralnych wyparła je za góry. Zwycięstwo przyniósł Rumunom dopiero rozpad monarchii: 1 grudnia 1918 roku zgromadzenie w Alba Iulia ogłosiło połączenie Siedmiogrodu z Rumunią.

Cena neutralności (1914–1916)

Obok Rumunów żyli tu Węgrzy, Szeklerzy, Sasi siedmiogrodzcy i Żydzi. Miasta były w większości węgierskie i niemieckie, a Rumuni mieli w parlamencie w Budapeszcie zaledwie kilku posłów. W sąsiednim królestwie los około trzech milionów Rumunów z monarchii budził więcej emocji niż sojusz z Wiedniem, więc latem 1914 roku Rumunia ogłosiła neutralność. Premier Węgier István Tisza od początku obawiał się najazdu na Siedmiogród. Pod naciskiem Berlina obiecywał rumuńskim przywódcom szersze prawa językowe i nowe okręgi wyborcze, a w listopadzie 1914 roku monarcha amnestionował Rumunów skazanych za przestępstwa polityczne, a rząd pozwolił wywieszać rumuńską trójbarwną flagę. O oddaniu choćby skrawka kraju nie chciał jednak słyszeć.

Tymczasem premier Ion I.C. Brătianu targował się z obiema stronami. Już jesienią 1914 roku Rosja uznała w tajnym układzie rumuńskie prawo do Siedmiogrodu. 17 sierpnia 1916 roku ententa obiecała Rumunii cały Siedmiogród, Banat, Kriszanę, Marmarosz i większą część Bukowiny, z granicą na Cisie.

Najazd i kontrofensywa (1916)

Wieczorem 27 sierpnia 1916 roku, gdy w Wiedniu wręczano wypowiedzenie wojny, trzy armie rumuńskie ruszyły przez przełęcze Karpat. Nowa austro-węgierska 1 Armia generała Arthura Arza von Straußenburga, Sasa z Sybina, miała w pierwszych dniach tylko około 34 tysięcy karabinów i 76 dział. 29 sierpnia Rumuni weszli do Braszowa. Węgierskie władze kazały ewakuować pas na południe od Maruszy, a według węgierskich historyków drogi zapełniło ponad 200 tysięcy uciekinierów: Węgrów, Sasów i Szeklerów. Z Sybina wyjechały mniej więcej dwie trzecie mieszkańców. Większość miejscowych Rumunów przyjęła wkraczające wojsko z wyczekiwaniem, choć niektórzy witali je jako zapowiedź zjednoczenia.

Rumuni szli powoli, a po klęsce pod Tutrakanem nad Dunajem ich dowództwo zabrało część wojsk na południe i wstrzymało natarcie. Państwa centralne zdążyły przerzucić posiłki. Niemiecka 9 Armia generała Ericha von Falkenhayna rozbiła Rumunów pod Sybinem 26–29 września i pod Braszowem 7–9 października, a do 14 października wyparła ich z niemal całego kraju. W listopadzie Falkenhayn przełamał front w dolinie Jiu, a 6 grudnia państwa centralne zajęły Bukareszt.

Po najeździe (1916–1918)

Do Siedmiogrodu wracali uciekinierzy i węgierska administracja. Zniszczenia, najcięższe w kraju Szeklerów, były nieporównanie mniejsze niż na wielkich frontach. Wojsko i władze szukały jednak winnych wśród Rumunów: podejrzanych o nielojalność aresztowano lub internowano, a jesienią 1917 roku minister spraw wewnętrznych przyznał, że internowano 825 osób. W tym samym czasie kilkaset tysięcy Rumunów z Węgier służyło na frontach w armii austro-węgierskiej. Minister oświaty Albert Apponyi zaczął tworzyć wzdłuż granicy „strefę kultury”, w której rumuńskie szkoły wyznaniowe miały ustąpić szkołom państwowym. W maju 1918 roku pokój bukareszteński przesunął granicę na korzyść Austro-Węgier, które dostały grzbiety i przełęcze Karpat.

Alba Iulia (1918)

Jesienią 1918 roku monarchia się rozpadała. 18 października poseł Alexandru Vaida-Voievod odczytał w Budapeszcie deklarację rumuńskiej Partii Narodowej o prawie do samostanowienia, a po rewolucji astrów powstała Centralna Rumuńska Rada Narodowa. Rozmowy z węgierskim rządem w Aradzie zerwano w połowie listopada. Konwencja belgradzka z 13 listopada wyznaczyła linię demarkacyjną na Maruszy i zostawiła Węgrom administrację w większej części kraju. Tego samego dnia od wschodu zaczęły przechodzić Karpaty pierwsze oddziały rumuńskie, a przez Siedmiogród i Węgry wycofywała się na zachód armia feldmarszałka Augusta von Mackensena.

1 grudnia w Alba Iulia 1228 delegatów jednogłośnie uchwaliło zjednoczenie Rumunów z Siedmiogrodu, Banatu i innych ziem węgierskich z Rumunią. Pod miastem zebrało się według rumuńskich opracowań około stu tysięcy ludzi. Uchwała obiecywała pełną wolność narodową wszystkim narodom kraju, ale, jak zauważają historycy węgierscy, o jego losie zdecydowali sami Rumuni, bez Węgrów, Sasów i Szwabów. 24 grudnia król Ferdynand zatwierdził unię dekretem, a wojsko rumuńskie weszło do Kolożwaru. Węgierski rząd protestował, a Węgrzy siedmiogrodzcy na wiecu w Kolożwarze 22 grudnia zapewnili o wierności Węgrom. 8 stycznia 1919 roku połączenie z Rumunią poparli Sasi. Nową granicę potwierdził traktat z Węgrami podpisany w Trianon 4 czerwca 1920 roku.