Hawr w I wojnie światowej

Hawr, wielki port u ujścia Sekwany w Normandii, był przez niemal całą wojnę główną bazą armii brytyjskiej we Francji. Przypływali tu z Anglii żołnierze, konie i zaopatrzenie, które koleją jechało dalej na front, a z portu odpływały do Anglii statki z rannymi. Od października 1914 roku w podmiejskim Sainte-Adresse urzędował rząd Belgii, wygnany z własnego kraju. Na podejściach do portu i na szlaku do Anglii niemieckie miny i okręty podwodne zatopiły kilka statków z rannymi.

Baza numer 1 (1914)

Brytyjczycy i Francuzi jeszcze przed wojną uzgodnili, że Hawr będzie główną bazą Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Sztab bazy przypłynął z Southampton w nocy z 9 na 10 sierpnia 1914 roku, a Francuzi, ze względu na tajemnicę, dowiedzieli się o jego przybyciu zaledwie cztery dni wcześniej. Hawr stał się, obok Boulogne i Rouen, jednym z głównych portów wyładunkowych. Z nabrzeży, magazynów i obozów przejściowych żołnierze jechali pociągami przez Abancourt i okolice Amiens w stronę frontu.

W czasie odwrotu spod Mons położenie się zmieniło. Gdy niemieckie postępy zagroziły portom nad kanałem La Manche, 29 sierpnia przyszedł rozkaz przeniesienia bazy do Saint-Nazaire nad Atlantykiem. Trzeba było wywieźć ponad 22 tysiące ludzi, 3500 koni i około 65 tysięcy ton zaopatrzenia. Ewakuacja szła w zamieszaniu, a część zapasów rozkradziono. Do 5 września port opustoszał, ale już w połowie września Brytyjczycy uznali, że niebezpieczeństwo minęło, i postanowili wrócić. Gdy w październiku 1914 roku Hawr znów stawał się ich główną bazą, na szlaku z Southampton pojawiły się pierwsze niemieckie okręty podwodne.

Miasto obozów i szpitali

Od tej pory Hawr i sąsiednie Harfleur obrosły obozami, magazynami i składnicami uzupełnień, przez które przechodzili żołnierze z całego imperium. Według brytyjskiej komisji grobów wojennych pod koniec maja 1917 roku działały tu trzy szpitale ogólne, dwa szpitale stacjonarne i cztery ośrodki dla ozdrowieńców. Jeden ze szpitali mieścił się w Palais des Régates nad morzem w Sainte-Adresse. Na cmentarzu Ste Marie spoczywa 1690 zmarłych z krajów Wspólnoty Brytyjskiej z czasów tej wojny. W kwietniu 1916 roku przypłynęło tu też 700 niemieckich jeńców, którzy mieli rozładowywać statki w zatłoczonym porcie.

Przez Hawr przybywali do Francji także sojusznicy z dalekich frontów. 13 lipca 1918 roku wylądował tu, po rejsie z Murmańska, generał Józef Haller, którego Komitet Narodowy Polski wybrał wkrótce na wodza Armii Polskiej we Francji.

Stolica Belgii na wygnaniu

13 października 1914 roku rząd Belgii, który kilka dni wcześniej uszedł z Antwerpii do Ostendy, odpłynął do Hawru na promie Pieter de Coninck. Osiadł w Sainte-Adresse, małym kąpielisku na przedmieściach Hawru, pełnym hoteli i willi. Ministerstwa zajęły okazały gmach zbudowany przez paryskiego przedsiębiorcę Georges’a Dufayela, a Francja przyznała budynkom belgijskich władz status eksterytorialny. Działała tu belgijska poczta z belgijskimi znaczkami. Król Albert I nie przyjechał do Sainte-Adresse, bo został z armią nad Yser.

Z Sainte-Adresse rząd prowadził dyplomację wojenną Belgii. 14 lutego 1916 roku mocarstwa gwaranci złożyły tu deklarację, że nie zakończą wojny bez przywrócenia niepodległości Belgii, a 29 kwietnia zapewniły ją, że zachowa Kongo. W pobliskim Graville Belgowie zbudowali wytwórnie amunicji. 11 grudnia 1915 roku wybuch w jednej z nich zabił, według Long, Long Trail, około 110 osób, prawie samych belgijskich robotników.

Rząd urzędował w Sainte-Adresse prawie do końca wojny. To stąd we wrześniu 1918 roku odrzucił niemiecką ofertę pokoju. W październiku przeniósł się do wyzwolonej Brugii, a w listopadzie wrócił do Brukseli.

Szlak rannych

Na podejściach do portu małe niemieckie okręty podwodne z Flandrii regularnie stawiały miny, a szlakiem przez kanał do Southampton płynęli ranni z frontu. 28 października 1916 roku statek szpitalny Galeka wszedł na minę przed portem i zginęło 19 sanitariuszy. 10 kwietnia 1917 roku u wejścia do Hawru zatonęła na minie Salta, a z nią, zależnie od źródła, od 86 do około 130 osób. W obu przypadkach miny postawił UC-26.

Tydzień później okręty podwodne storpedowały na kanale Lanfranca i Donegala, płynące z rannymi z Hawru, a 3 sierpnia 1918 roku transportowiec sanitarny Warilda, na którym zginęło 123 ludzi. Ofiary Salty i Galeki, których ciał nie odnaleziono, upamiętnia pomnik na cmentarzu Ste Marie.