Atak na Kanał Sueski

Atak na Kanał Sueski był pierwszą osmańską ofensywą przeciw Egiptowi w czasie I wojny światowej. Na przełomie stycznia i lutego 1915 roku armia dowodzona przez Ahmeda Dżemala Paszę przeszła pustynię Synaj i w nocy z 2 na 3 lutego spróbowała przeprawić się na pontonach przez Kanał Sueski w pobliżu Ismailii. Przeprawa załamała się w ogniu wojsk indyjskich, egipskiej artylerii i brytyjskich oraz francuskich okrętów. Po całym dniu walk Turcy wycofali się, a 4 lutego Brytyjczycy zebrali na wschodnim brzegu kilkuset jeńców. Kanał, przez który płynęły transporty wojsk z Indii, Australii i Nowej Zelandii, pozostał otwarty.

Nazwa i daty

W polskiej literaturze operacja występuje jako atak lub pierwsza ofensywa turecka na Kanał Sueski. Historiografia anglojęzyczna nazywa ją zwykle „rajdem na Kanał Sueski” (Raid on the Suez Canal), turecka „pierwszą operacją kanałową” (Birinci Kanal Harekâtı).

Na tej stronie przyjmujemy daty 3–4 lutego 1915 roku, za brytyjską chronologią wojny i większością opracowań. 3 lutego Turcy próbowali przeprawy, a 4 lutego obrońcy odkryli ich odwrót i rozbili oddział, który pozostał nad kanałem. Szersze ujęcia liczą całą operację od 26 stycznia, gdy pod Kantarą doszło do pierwszych potyczek z nadciągającą armią. Za wstęp do bitwy można też uznać 2 lutego, gdy tureckie straże przednie starły się z obrońcami pod Ismailią. Polska Wikipedia nie ma osobnego artykułu o tej bitwie. Opisuje ją krótko w haśle o kampanii synajskiej i palestyńskiej.

Tło

Od ogłoszenia stanu wojennego na początku listopada 1914 roku Brytyjczycy spodziewali się tureckiego uderzenia na Egipt. Kanał Sueski był najważniejszą arterią imperium: łączył Wielką Brytanię z Indiami i Australią, a jesienią 1914 roku płynęły nim konwoje z wojskami na front zachodni. Dżemal Pasza, minister marynarki i jeden z trzech najpotężniejszych ludzi w Imperium Osmańskim, objął pod koniec 1914 roku dowództwo 4 Armii w Syrii. Operację przygotował jego niemiecki doradca, bawarski oficer Friedrich Kress von Kressenstein, szef sztabu VIII Korpusu.

Celem nie był podbój Egiptu siłami samej wyprawy. Według brytyjskiej historii oficjalnej Turcy chcieli z zaskoczenia uchwycić przeprawę, utrzymać ją przez kilka dni i w tym czasie trwale zablokować kanał. Liczyli też, że pojawienie się armii sułtana-kalifa, wsparte wezwaniem do dżihadu, wywoła w kraju powstanie przeciw Brytyjczykom, którzy niedawno ogłosili protektorat nad Egiptem.

Siły stron

Siły osmańskie szacuje się bardzo różnie, najczęściej na około 20 tysięcy żołnierzy, z czego do samego ataku doszło według brytyjskich ocen 12–15 tysięcy. Trzon stanowiła 25 Dywizja, wsparta pułkami z innych dywizji, artylerią (w tym co najmniej jedną haubicą kalibru 15 cm) i oddziałami ochotników arabskich, druzyjskich i beduińskich. Armia szła przez pustynię z kilkudziesięcioma blaszanymi pontonami. Główna kolumna kierowała się na Ismailię, a mniejsze oddziały na Kantarę na północy i Suez na południu.

Kanału broniło około 30 tysięcy żołnierzy pod dowództwem generała majora Alexandra Wilsona, podległego generałowi Johnowi Maxwellowi, dowódcy wojsk brytyjskich w Egipcie. Trzon obrony stanowiły 10 i 11 Dywizja Indyjska, sformowane w Egipcie z brygad przysłanych z Indii, wzmocnione egipską artylerią, oddziałem nowozelandzkiej piechoty i indyjskimi oddziałami na wielbłądach. Obrona opierała się na posterunkach na wschodnim brzegu i okopach na zachodnim. Na kanale i jeziorach stały okręty: brytyjskie pancerniki Swiftsure i Ocean, krążowniki i slupy, uzbrojony transportowiec Hardinge oraz francuski pancernik obrony wybrzeża Requin i krążownik D’Entrecasteaux. Rozpoznanie prowadzili brytyjscy i francuscy lotnicy, ale przez kilka dni przed atakiem utrudniał je wiatr chamsin i burza piaskowa.

Przebieg

Noc z 2 na 3 lutego. Około 3.30 nad ranem tureckie oddziały zaczęły spychać pontony i tratwy do wody około 2 kilometrów na południe od posterunku Tussum. Karabinowy i maszynowy ogień 62 Pułku Pendżabskiego i 128 Pułku Pionierów, a potem pociski 5 Baterii artylerii egipskiej zatopiły większość łodzi. Tylko trzy pontony dotarły na zachodni brzeg. Ich załogi zginęły, zostały ranne albo dostały się do niewoli. Według brytyjskiej historii oficjalnej byli to jedyni Turcy, którzy w całej wojnie przekroczyli kanał inaczej niż jako jeńcy.

3 lutego. Za dnia Turcy zajęli część okopów pod Tussum na wschodnim brzegu, ale 92 Pułk Pendżabski odbił je kontratakami do popołudnia. Natarcie pod Serapeum zatrzymano ponad kilometr przed brytyjskimi liniami. Pod Ismailią przeciwnik okopał się kilkaset metrów od przyczółka, a ataki pomocnicze pod Kantarą i El Kubri łatwo odparto. Turecka artyleria ostrzeliwała okręty. Dwa ciężkie pociski trafiły Hardinge, który musiał się schronić na Jeziorze Krokodyli. Ogień francuskiego Requina uciszył turecką haubicę. Wieczorem dowództwo osmańskie nakazało odwrót.

4 lutego. O świcie obrońcy odkryli, że główne siły tureckie odeszły. Dwie kompanie 92 Pułku Pendżabskiego, oczyszczające wschodni brzeg na północ od Serapeum, natknęły się na oddział, który nie wycofał się z resztą. Po krótkiej walce poddało się kilkuset Turków z trzema karabinami maszynowymi. Wśród poległych znaleziono niemieckiego oficera, który kierował przeprawą. Brytyjczycy nie podjęli pościgu, a w kolejnych dniach armia Dżemala odeszła przez pustynię do Beer Szewy.

Straty

Według brytyjskich danych obrońcy stracili 32 zabitych i 130 rannych, przede wszystkim w oddziałach indyjskich. Straty tureckie Brytyjczycy szacowali na ponad 2 tysiące ludzi. Inne szacunki, w tym przytaczane za samym Dżemalem, mówią o około 1,4–1,5 tysiąca zabitych, rannych i zaginionych. Do niewoli trafiło w czasie całej operacji ponad 700 żołnierzy tureckich.

Znaczenie

Atak zakończył się porażką Turków, ale nie klęską. Armia osmańska nie zdołała przekroczyć kanału ani go zablokować, lecz uniknęła zniszczenia i wróciła do Palestyny w porządku. Egipt nie powstał przeciw Brytyjczykom. Bitwa była też sprawdzianem dla wojsk indyjskich, które w Egipcie stały się trzonem obrony.

Brytyjczycy wyciągnęli z niej ostrożne wnioski. Przez cały 1915 rok ich obrona opierała się na samym kanale, a Kress von Kressenstein, który pozostał na Synaju, przez kolejne miesiące wysyłał nad kanał niewielkie oddziały, by niepokoić obrońców i żeglugę. Dopiero w 1916 roku Brytyjczycy wysunęli obronę daleko w głąb pustyni, a druga turecka próba uderzenia na kanał, latem tego roku, załamała się pod Romani. Egipt stał się tymczasem wielką bazą wojsk brytyjskich i dominialnych, z której już wiosną 1915 roku wyruszyły oddziały na Gallipoli.