Legion Puławski pod Pakosławiem

Wieczorem 19 maja 1915 roku Legion Puławski, pierwszy polski oddział ochotniczy w armii rosyjskiej, ruszył do nocnego natarcia na niemieckie okopy pod wsią Pakosław, kilka kilometrów na północny zachód od Iłży. Był to jego chrzest bojowy. Według polskich opracowań z 493 żołnierzy, którzy poszli do ataku, 42 zginęło, 60 zostało rannych, a 11 zaginęło. Dziś walkę upamiętnia tablica na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie z napisem „Pakosław 19–20 V 1915”.

Na froncie pod Iłżą

Oficjalnie oddział nie nazywał się już legionem. Od lutego był 739 Nowoaleksandryjską Drużyną Pospolitego Ruszenia, bo Rosjanie zakazali nazwy „Legion Polski”, choć sami legioniści nadal jej używali. Liczył około tysiąca ludzi, w tym mniej więcej 800 uzbrojonych. 20 marca podpułkownik Antoni Reutt wyprowadził go na front. Drużynę przydzielono do Korpusu Grenadierów, którego pozycje ciągnęły się wzdłuż wschodniego skraju bagien pakosławskich, od Michałowa po Pakosław. Od połowy maja niemiecka 4 Dywizja Landwehry bezskutecznie próbowała zepchnąć stamtąd Rosjan. Na południu, po przełamaniu frontu pod Gorlicami, armia rosyjska była już w odwrocie. Legion stał w Krzyżanowicach, około 3 kilometrów na północ od Iłży.

Nocny atak

Rozkaz kazał legionistom przejść przez bagna i uderzyć na niemieckie okopy. Zostawili plecaki i wszystko, co mogło ich zdradzić, zakazano palenia i rozmów. Około godziny 21 kompanie weszły w moczary. Gdy dotarły blisko niemieckich okopów, ruszyły do szturmu prosto w ogień karabinów maszynowych. Dwa czołowe plutony przecięły zasieki i zajęły odcinek okopu, gdzie doszło do walki na bagnety. Ich dowódca poległ, a plutony, które straciły około trzech czwartych ludzi, musiały się wycofać. Reutt sam poprowadził 4 kompanię, ale do Niemców podeszły posiłki i cztery kolejne natarcia się załamały. Wtedy wydał rozkaz odwrotu, który odbywał się pod ogniem. Reutt został przy tym ranny.

Wojciech Jerzy Muszyński, historyk polskich formacji w Rosji, pisze, że rosyjskie pułki, które miały wesprzeć Polaków, nie ruszyły z okopów, a legion został sam przeciw znacznie silniejszemu przeciwnikowi. Nazywa Pakosław „małym Lenino I wojny światowej”, przez analogię do bitwy pod Lenino z 1943 roku. Strat niemieckich nie znamy.

Po Pakosławiu

Legion wycofano do drugiej linii, w okolice Krzyżanowic i Starosiedlic, na odpoczynek i szkolenie. Front pod Iłżą zastygł na prawie miesiąc. Dowództwo objął pułkownik Jan Rządkowski. W połowie czerwca pod Michałowem 4 kompania przez około 18 godzin utrzymała swój odcinek, a kontratak Rządkowskiego z rosyjskim batalionem strzelców zmusił Niemców do odwrotu. Pod koniec czerwca front pod Iłżą się załamał i Rosjanie zaczęli się wycofywać. Legion, uzupełniony żołnierzami z rozwiązywanego Legionu Lubelskiego, osłaniał odwrót armii rosyjskiej z Królestwa. Najkrwawiej starł się wtedy z Polakami walczącymi po stronie państw centralnych, w dwudniowych walkach pod Karczówką koło Łosic. Ostatni raz walczył pod Zelwą we wrześniu. Z około tysiąca ludzi zostało 7 oficerów i 105 podoficerów i szeregowych. Jesienią resztki legionu odesłano do Bobrujska, gdzie weszły do tworzonej Brygady Strzelców Polskich.

W latach dwudziestych szczątki legionistów zebrano z pól bitewnych i pochowano we wspólnej mogile przy folwarku Pakosław, nad którą stanął pomnik poległym.