Polscy ochotnicy wstępują do Legii Cudzoziemskiej

22 sierpnia 1914 roku z dziedzińca koszar gwardii republikańskiej w Paryżu wyruszyło ponad pięciuset Polaków. Szli do Pałacu Inwalidów, gdzie wojskowi lekarze badali kandydatów na ochotników. Kto przeszedł badanie, wstępował na czas wojny do Legii Cudzoziemskiej. Według pisarza Wacława Gąsiorowskiego, który kierował zaciągiem, tego dnia przyjęto stu osiemdziesięciu kilku ludzi. Historyk Marek Gałęzowski pisze o prawie dwustu z około pięciuset, a Witold Jarno o około trzystu. Wysłano ich na szkolenie do Bajonny i od tego miasta nazwano ich bajończykami.

Komitet i rosyjskie weto

Komitet Ochotników Polskich dla Służby w Armii Francuskiej, zwany krócej Komitetem Wolontariuszy Polskich, powstał w Paryżu jeszcze przed wybuchem wojny z Francją, 31 lipca. W pierwszych dniach sierpnia wezwał Polaków we Francji, emigrantów, studentów, robotników i członków „Sokoła”, do wstępowania do polskiego legionu u boku armii francuskiej. Według Jarny do końca sierpnia zgłosiło się od tysiąca do półtora tysiąca ochotników. Chcieli walczyć z Niemcami pod własnym sztandarem i nawiązywali do pamięci polskich legionów, tworzonych niegdyś u boku Francji.

Na to nie zgadzała się Rosja. Francuzi uważali sprawę polską za wewnętrzną sprawę swojego sojusznika, a rosyjski ambasador Aleksandr Izwolski protestował przeciw każdej polskiej formacji. Sama Rosja zabiegała o Polaków po swojemu: 14 sierpnia ogłoszono odezwę wielkiego księcia Mikołaja. Gąsiorowski opisał zebranie przedstawicieli komitetów cudzoziemskich w Pałacu Inwalidów 20 sierpnia. Rosyjski pułkownik oświadczył tam w imieniu ambasadora, że poddani rosyjscy mają się zgłaszać do biura wojskowego ambasady. Francuski szef rekrutacji odpowiedział jednak Polakom, że w rubryce „narodowość” ochotnik wpisuje tę, do której się przyznaje. Zamiast legionu zostawała więc tylko Legia Cudzoziemska, do której dekret z 3 sierpnia pozwalał cudzoziemcom zaciągać się na czas wojny. Według Jarny zaciąg ochotników, m.in. Polaków, ruszył po decyzji władz z 21 sierpnia.

Marsz przez Paryż

Badania były pobieżne. Niektórzy szukali w nich tylko zaświadczenia o niezdolności do służby, inni ukrywali choroby i ujmowali sobie lat. Blisko pięćdziesięcioletni inżynier Władysław Szujski, syn historyka Józefa Szujskiego, zapytany o zawód, odpowiedział podobno, że jest tragarzem. Lekarz uścisnął mu rękę i przyjął go. Przyjęci dostali kilka franków zaliczki na żołd i rozkaz wyjazdu nazajutrz do koszar w Bajonnie. Kolumnę prowadził Szujski z naprędce zrobionym sztandarem z białym orłem, który rozwinął wbrew jednemu z członków komitetu. Malarz Jan Żyznowski wspominał, że ochotnicy szli czwórkami przez Paryż ze śpiewem „Jeszcze Polska nie zginęła”, a przechodnie wołali: „Vive la Pologne! Vive les volontaires!”.

Gąsiorowski pisze dalej, że pierwszy oddział odjechał z dworca towarowego „w niedzielę, dnia 25 sierpnia”, choć niedziela wypadła 23 sierpnia. Według Żyznowskiego pociąg z Polakami i czeskimi ochotnikami jechał do Bajonny 38 godzin. Kolejną, nieco liczniejszą grupę, około 250 Polaków, Francuzi skierowali według Gałęzowskiego do Rueil pod Paryżem i rozproszyli po różnych kompaniach Legii.

Bajończycy

W Bajonnie Polacy utworzyli 2 kompanię batalionu C 2 pułku marszowego 1 pułku Legii Cudzoziemskiej, prawie w całości polską, ale z francuskimi oficerami. Szkolenie zaczęło się 4 września. Surowi instruktorzy, złe jedzenie i choroby sprawiły, że wielu ochotników odeszło. Sztandar kompanii z białym orłem bez korony na czerwonym tle zaprojektowali rzeźbiarz Xawery Dunikowski i Żyznowski, a wyhaftowały go mieszkanki Bajonny. Według Jarny we wrześniu wręczył go Polakom mer miasta. Ambasada rosyjska znów zaprotestowała i kolejnych polskich ochotników, których Gąsiorowski liczył na około dwa tysiące, rozpraszano już po różnych kompaniach Legii. W drugiej połowie października kompania bajończyków, licząca nieco ponad stu ludzi, pojechała na front w Szampanii. Gałęzowski zauważa, że aż do powstania armii polskiej we Francji w 1917 roku był to jedyny zwarty polski oddział, który walczył na froncie zachodnim pod sztandarem z białym orłem.