Stanisław Thugutt

Stanisław August Thugutt przyszedł do polityki późno i z nietypowej strony. Do wybuchu wojny, gdy miał już ponad czterdzieści lat, był księgowym, krajoznawcą i autorem przewodników po Warszawie i Królestwie Polskim. Wybuch wojny wciągnął go w konspirację niepodległościową, zaprowadził do Legionów, a potem do ruchu ludowego, którego stał się jednym z najwybitniejszych przywódców. W lutym 1918 roku Niemcy uwięzili go za krytykę Rady Regencyjnej. Wyszedł na wolność w październiku, a kilka tygodni później był ministrem spraw wewnętrznych pierwszych rządów niepodległej Polski, najpierw lubelskiego, potem warszawskiego. Budował polską administrację w chaosie listopada 1918 roku, a w styczniu 1919 roku omal nie zginął w czasie nieudanego zamachu stanu prawicy.

Przed wojną

Urodził się 30 lipca 1873 roku w Łęczycy jako najmłodsze z sześciorga dzieci powiatowego lekarza Augustyna Thugutta. W Warszawie ukończył szkołę realną, ale studiów w kraju podjąć nie mógł. Pracował jako robotnik w łódzkiej fabryce włókienniczej, potem jako inkasent i księgowy w Warszawie. Wolny czas poświęcał krajoznawstwu. Należał do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, był redaktorem literackim jego pisma „Ziemia” i autorem książki o Księstwie Warszawskim, przewodnika po Warszawie i przewodnika po Kieleckiem i Radomskiem, wydanego w 1914 roku. Działał też w Kole Przyjaciół Kaszub, wspierającym Polaków na Pomorzu. Jak pisze Ewa Marcinkowska z Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, owo „budowanie Polski” w zaborczej rzeczywistości ugruntowało w nim przekonanie, że Polsce można służyć na każdym stanowisku.

W czasie wojny

W 1914 roku, jak wspominał, „po raz pierwszy w życiu rzucił się głową w dół w politykę”. Chodził na niekończące się zebrania, redagował odezwy i tajne pisma, został skarbnikiem organizacji strzeleckich na zabór rosyjski. Razem z grupą warszawskich działaczy inteligenckich współtworzył tajny Związek Patriotów, ugrupowanie lewicy niepodległościowej bliskie Piłsudskiemu. W końcu 1915 roku, mając ponad czterdzieści lat, wstąpił do Legionów i jako żołnierz 2 pułku piechoty walczył na Wołyniu, nad Styrem i Stochodem.

W połowie 1916 roku wrócił do Warszawy i zajął się polityką w Centralnym Komitecie Narodowym, reprezentacji lewicy niepodległościowej, której organ prasowy redagował. Pracował w jednej z komisji Tymczasowej Rady Stanu. W marcu 1917 roku Związek Patriotów przekształcił się w Partię Niezawisłości Narodowej, ale Thugutt w połowie roku przeszedł do PSL „Wyzwolenie”, radykalnego stronnictwa ludowego w Królestwie. Według biogramów w połowie 1917 roku, w czasie kryzysu przysięgowego i aresztowania Piłsudskiego, porzucił resztki złudzeń co do niemieckich obietnic. W styczniu 1918 roku został sekretarzem zarządu głównego PSL „Wyzwolenie” i redaktorem jego pisma.

Lewica niepodległościowa nie uznawała Rady Regencyjnej za polską władzę, lecz za twór okupantów. Thugutt publicznie ją krytykował i w lutym 1918 roku Niemcy aresztowali go razem z innymi piłsudczykami. Do października 1918 roku był więziony w twierdzy Modlin.

Listopad 1918

Zaraz po wyjściu z więzienia włączył się w przygotowania lewicy do przejęcia władzy. W nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku powstał w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego, a Thugutt objął w nim sprawy wewnętrzne. Razem z Tadeuszem Hołówką zredagował manifest rządu, zapowiadający republikę ludową, powszechne wybory z udziałem kobiet i ośmiogodzinny dzień pracy. Rząd lubelski przetrwał kilka dni i oddał się do dyspozycji Józefa Piłsudskiego, który wrócił do Warszawy 10 listopada.

17 listopada Thugutt wszedł jako minister spraw wewnętrznych do rządu Jędrzeja Moraczewskiego. Ministerstwo, które przejął, miało za sobą rok pracy w rządach Rady Regencyjnej, ale państwo dopiero powstawało: nie było granic, policji ani jednolitej administracji. Thugutt organizował administrację i siły porządkowe, w tym podległą rządowi Milicję Ludową. Przeciwnicy z prawicy oskarżali go o sympatie bolszewickie, a za dowód podawali między innymi milicję i to, że ministerstwo używało pieczęci z orłem bez korony.

Najgroźniejszą chwilę przeżył w nocy z 4 na 5 stycznia 1919 roku. Spiskowcy z kręgów narodowych i ziemiańskich, prowadzeni przez pułkownika Mariana Januszajtisa i księcia Eustachego Sapiehę, podjęli próbę zamachu stanu. Do Thugutta strzelano w jego mieszkaniu, a potem go uwięziono. Według relacji spiskowcy rozważali nawet utopienie go w Wiśle. Zamach szybko się załamał, a ministrowie odzyskali wolność. Piłsudski uznał jednak, że kraj potrzebuje rządu porozumienia z prawicą, i 16 stycznia gabinet Moraczewskiego ustąpił rządowi Ignacego Jana Paderewskiego. Thugutt się w nim nie znalazł.

Po wojnie

W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1919 roku nie zdobył mandatu, bo jego partia dawała pierwszeństwo na listach chłopom. Piłsudski oddelegował go do Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, w składzie polskiej reprezentacji na konferencji pokojowej. Latem 1920 roku jako czterdziestosiedmioletni ochotnik poszedł na wojnę z bolszewikami i pod Surażem odniósł ciężką ranę, po której stracił władzę w ręce. W latach 1921–1923 był prezesem PSL „Wyzwolenie”, od 1922 roku posłem i przewodniczącym jego klubu. Odegrał dużą rolę w wyborze Gabriela Narutowicza na prezydenta, a w latach 1924–1925 był wicepremierem w rządzie Władysława Grabskiego. Po przewrocie majowym rozczarował się do rządów Piłsudskiego i przeszedł do opozycji, współtworząc Centrolew. Kierował też ruchem spółdzielczym. Po wybuchu wojny w 1939 roku przedostał się przez Wilno do Szwecji, gdzie po zajęciu Norwegii przez Niemców utknął na stałe. Zmarł w Sztokholmie 15 czerwca 1941 roku.

Ocena

Historyk ruchu ludowego Stanisław Lato zaliczał Thugutta, obok Wincentego Witosa i Macieja Rataja, do najwybitniejszych przywódców polskich ludowców i podkreślał, że „odegrał doniosłą rolę w dziejach Rzeczypospolitej”. W latach wojny był typowym przedstawicielem inteligenckiej lewicy niepodległościowej, która poszła za Piłsudskim do Legionów, a potem, nie ufając okupantom, zapłaciła za to więzieniem. W listopadzie 1918 roku stał się jednym z ludzi, którzy przenieśli program lubelskiego manifestu do polityki odrodzonego państwa. Dla prawicy był wtedy symbolem rewolucyjnego radykalizmu, dla zwolenników wzorem demokraty, który wierzył, że niepodległa Polska musi być państwem praworządnym i sprawiedliwym społecznie. Do tej opinii przyczyniły się jego późniejsza obrona parlamentaryzmu przeciw sanacji i rola w ruchu spółdzielczym.