Chińsko-japońskie porozumienie w sprawie Mandżurii

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 23 marca 1915 roku, że rządy Chin i Japonii zawarły tajne porozumienie w sprawie przyszłej polityki w Mandżurii. W rzeczywistości tego dnia nie podpisano żadnego ostatecznego układu. Na kolejnej konferencji w Pekinie, w ramach trwających od lutego rokowań nad tak zwanymi 21 żądaniami, obie strony parafowały kilka artykułów dotyczących Mandżurii Południowej. Było to ważne, ale tylko cząstkowe uzgodnienie, a rokowania trwały jeszcze ponad półtora miesiąca.

Dwadzieścia jeden żądań

Japonia wykorzystała wojnę w Europie, by umocnić swoją pozycję w Chinach. W listopadzie 1914 roku zdobyła niemieckie Tsingtao, a 18 stycznia 1915 roku jej poseł w Pekinie, Hioki Eki, wręczył prezydentowi Chin Yuan Shikaiowi listę 21 żądań podzielonych na pięć grup. Japonia chciała przejąć niemieckie prawa w Szantungu, wzmocnić swoje wpływy w Mandżurii Południowej i wschodniej części Mongolii Wewnętrznej, uzyskać udział w wielkim koncernie górniczo-hutniczym Hanyeping i zobowiązanie, że Chiny nie oddadzą żadnej innej potędze swoich wybrzeży. Najdalej szła piąta grupa, która przewidywała między innymi japońskich doradców politycznych, finansowych i wojskowych w rządzie chińskim oraz wspólną policję w ważnych miastach. Spełnienie jej uczyniłoby z Chin w praktyce japoński protektorat.

Japończycy żądali zachowania tajemnicy. Gdy w lutym ujawnili mocarstwom treść swoich żądań, pominęli piątą grupę, a później przedstawiali ją jako „życzenia”, a nie żądania.

Rokowania pod presją

Rokowania rozpoczęły się 2 lutego 1915 roku w Pekinie. Chiny reprezentował minister spraw zagranicznych Lu Zhengxiang, Japonię poseł Hioki. Chińczycy grali na zwłokę, licząc na pomoc mocarstw zachodnich, ale Wielka Brytania, sojuszniczka Japonii, zaangażowana w wojnę w Europie, nie chciała z nią zadzierać. 6 marca Hioki oświadczył, że jego rząd jest niezadowolony z powolnego tempa rozmów i że jeśli do 12 marca Chiny nie pójdą na ważne ustępstwa, Japonia może sięgnąć po „środki poza dyplomacją”.

Chińczycy ustąpili w sprawach mandżurskich, by ocalić to, co uważali za najważniejsze, czyli odrzucić piątą grupę. Do połowy marca zgodzili się przedłużyć do 99 lat prawa Japończyków do Kolei Południowomandżurskiej i linii z Andongu do Mukdenu, które w przeciwnym razie wygasłyby w latach 20. i 30. XX wieku. Tyle samo miała ostatecznie trwać japońska dzierżawa Port Artur i Dalianu, przejęta po wojnie z Rosją. 13 marca amerykański sekretarz stanu William Jennings Bryan wręczył ambasadorowi Japonii notę, w której uznawał, że Japonia ma w Mandżurii szczególne interesy, ale wyrażał zaniepokojenie żądaniami godzącymi w niezależność Chin.

Konferencja 23 marca

Według depeszy amerykańskiego posła w Pekinie Paula Reinscha na konferencji 23 marca parafowano artykuły o pierwszeństwie Japonii w budowie kolei, o pożyczkach zabezpieczonych na lokalnych dochodach i o doradcach w Mandżurii Południowej. Chiny miały się zwracać najpierw do Japonii, gdyby potrzebowały obcego kapitału na koleje albo doradców w tym regionie, i nie zastawiać dochodów prowincji bez jej zgody. Uzgodniono też zmianę kontraktu na kolej z Changchunu do miasta Jilin na korzyść Japonii. Chińską propozycję, by Japończycy mogli osiedlać się w głębi Mandżurii pod warunkiem rejestracji, płacenia podatków i podporządkowania się chińskiej policji, poseł Hioki przesłał do Tokio. Sprawy Mongolii odłożono. 25 marca uzgodniono jeszcze przekazanie Japończykom dziewięciu obszarów górniczych w Mandżurii.

Rozmowy toczyły się w cieniu wojsk. Japonia ogłosiła, że wysyła do Chin oddziały na zmianę stacjonujących tam garnizonów, ale starych na razie nie wycofywała. 22 marca chiński rząd dowiedział się o przybyciu 1200 japońskich żołnierzy wzdłuż kolei w Szantungu i 6000 w Mandżurii, a konsulowie amerykańscy donosili o niemal podwojeniu japońskich sił w strefie Kolei Południowomandżurskiej.

Ultimatum

Uzgodnienia z marca nie przesądziły sprawy. Japończycy nie chcieli zrezygnować z piątej grupy, a 26 kwietnia przedstawili poprawioną listę żądań, którą Chiny odrzuciły. 7 maja Japonia wystosowała ultimatum, z którego, pod naciskiem starszych mężów stanu, usunięto większość piątej grupy. 9 maja Yuan Shikai je przyjął, a dzień ten w Chinach nazwano Dniem Narodowego Upokorzenia. 25 maja 1915 roku podpisano układy chińsko-japońskie, wśród nich traktat o Mandżurii Południowej i wschodniej Mongolii Wewnętrznej, w którym znalazły się postanowienia wynegocjowane w marcu.