Pierwsi repatriowani jeńcy ze Szwajcarii

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 11 września 1917 roku, że do Anglii dotarła pierwsza grupa brytyjskich jeńców wojennych repatriowanych ze Szwajcarii. Byli to chorzy i ranni żołnierze, którzy najpierw trafili do niewoli w Niemczech, a potem, na mocy porozumienia z 1916 roku, zostali przeniesieni do internowania w neutralnej Szwajcarii. Teraz najciężej chorzy wracali do domu. Dokładnej daty przybycia pierwszego transportu nie udało się potwierdzić w innych źródłach, ale prasa brytyjska pisała o powrotach internowanych właśnie w połowie września.

Pierwsi Brytyjczycy przyjechali do Szwajcarii pod koniec maja 1916 roku. Żołnierzy umieszczono w alpejskim uzdrowisku Château-d’Œx, a wkrótce także w Mürren nad doliną Lauterbrunnen, oficerów zaś między innymi w okolicach Montreux. Internowani nie byli wolni, bo do końca wojny nie mogli opuścić Szwajcarii, ale mieszkali w hotelach i pensjonatach, leczyli się, uczyli zawodów i uprawiali sport. Brytyjska historyczka Susan Barton, autorka monografii o internowaniu w Szwajcarii, pisze, że tych, których stan się nie poprawiał, badali szwajcarscy lekarze wojskowi, a uznani za nieuleczalnych lub niezdolnych do służby wracali do kraju. Ich miejsca zajmowali kolejni ranni z obozów jenieckich. Według części opracowań odsyłanie do domu internowanych, których leczenie miało potrwać długo, przewidywało też porozumienie brytyjsko-niemieckie zawarte w Hadze w lipcu 1917 roku.

Na wymianę czekano niecierpliwie. W sierpniu 1917 roku pismo internowanych w Mürren pisało, że „całe Mürren mówi o wymianie”: ci, których zakwalifikowano, pakowali już rzeczy, a ci, którzy musieli zostać, narzekali. Wielu obawiało się, że udział w meczach piłkarskich i zawodach sportowych sprawił, że wyglądali na zdrowszych, niż byli naprawdę, i dlatego nie zostali wybrani. Kluby sportowe skarżyły się potem, że repatriacja zabrała im najlepszych graczy. Gdy pierwsi internowani wyjeżdżali z Château-d’Œx i z Mürren, na stacje przychodziły tłumy, a w Mürren klub turystyczny wydał dla odjeżdżających pożegnalne przyjęcie na 300 osób. Wśród repatriowanych był starszy oficer brytyjski w Mürren, podpułkownik F. Neish z pułku Gordon Highlanders, który w imieniu byłych internowanych podziękował narodowi szwajcarskiemu za gościnę. Według angielskiej Wikipedii we wrześniu 1917 roku wrócił też ze Szwajcarii lotnik Arthur Whitten Brown, zestrzelony i wzięty do niewoli w 1915 roku, który w 1919 roku wraz z Johnem Alcockiem przeleciał bez lądowania przez Atlantyk.

Według danych oficjalnych, na które powołuje się Barton, we wrześniu 1917 roku repatriowano ze Szwajcarii 86 brytyjskich oficerów i 774 szeregowych i podoficerów. Trasę ich podróży, jak każdy szczegół powrotu jeńców, musiały uzgodnić walczące strony, a ze Szwajcarii do Anglii droga wiodła przez Francję. Bombardier Eales z Long Buckby w hrabstwie Northampton opowiadał miejscowej gazecie, że wracał w grupie 415 towarzyszy. Po przyjeździe do Londynu trafił do szpitala, a po kilku dniach mógł pojechać do domu, który wydał mu się „jak niebo”. Największym zbytkiem był dla niego biały chleb, bo od lat jadł tylko czarny. Na miejsce repatriowanych do Szwajcarii przyjeżdżali nowi jeńcy. Pod koniec listopada 1917 roku z Niemiec przybyło kolejno 81 oficerów i 326 żołnierzy, a następnego dnia jeszcze około 200 Brytyjczyków, z których część siedziała w niewoli ponad trzy lata.