Koniec wojny domowej w Finlandii

W pierwszym tygodniu maja 1918 roku w dolinie rzeki Kymijoki, na wschodnim skraju południowej Finlandii, skapitulowały ostatnie oddziały Czerwonej Gwardii. Tak dobiegła końca wojna domowa w Finlandii, która zaczęła się pod koniec stycznia. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 7 maja zdobycie przez białą gwardię Haminy (Fredrikshamn) i dodaje: „koniec fińskiej wojny domowej”. Fińskie opracowania podają nieco wcześniejsze daty. Według nich biali zajęli Haminę i sąsiednią Kotkę już 4 maja, prawie bez walki, a ostatnie około 800 czerwonych złożyło broń 5 maja pod Ahvenkoski, przed Niemcami. Formalnie za koniec wojny przyjmuje się zwykle 15 maja, gdy biali przejęli od Rosjan fort Ino na Przesmyku Karelskim.

Ostatnie dni czerwonej Finlandii

Po upadku Wyborga 29 kwietnia czerwoni nie mieli już ani przywódców, ani drogi do Rosji. Rewolucyjny rząd Kullervo Mannera uciekł do Piotrogrodu, a tysiące czerwonogwardzistów z rodzinami, które z Tampere, Hämeenlinny i okolic szły na wschód, zostały okrążone przez Niemców i białych. Długie kolumny uchodźców poddały się 1 i 2 maja między Lahti a Koski. Czerwoni nazwali tę drogę „drogą łez”, dla białych widok tysięcy wrogów ciągnących na wschód był chwilą triumfu.

Ostatnim skrawkiem czerwonej Finlandii została dolina dolnej Kymijoki. Dowództwo frontu środkowego jeszcze 2 maja myślało o przebiciu się na wschód, ale czerwonogwardziści nie chcieli już walczyć, a sztab w Kotce był za kapitulacją. 3 maja biali weszli do Kouvoli. W nocy z 3 na 4 maja czerwoni w Inkeroinen oddali broń białym, którzy przyjechali tam pociągiem, co otworzyło drogę do wybrzeża. Jeszcze tego samego dnia biali zajęli Kotkę, gdzie poddało się, według fińskich opracowań, około 4 tysięcy czerwonych, i Haminę. Część dowódców szukała ratunku na morzu. Aleksei Osipow, zdolny dowódca z Kuusankoski, którego czerwoni nazywali „Mannerheimem z Voikkaa”, na próżno czekał z narzeczoną, sanitariuszką Maiją Rasilainen, na statek z uchodźcami na wysepce przed Haminą. Gdy do wyspy zbliżała się łódź białego patrolu, oboje odebrali sobie życie.

Ostatni punkt oporu trzymał się w gminie Pyhtää, nad Kymijoki pod Ahvenkoski. Naprzeciw czerwonych od kwietnia stał tam niemiecki oddział pułkownika Ottona von Brandensteina, który na początku kwietnia wylądował na wybrzeżu na wschód od Helsinek. Rozmowy o kapitulacji zaczęły się już 3 maja. Niemcy obiecali, że szeregowi, którzy oddadzą broń, zostaną puszczeni wolno, a zatrzymani będą tylko dowódcy. Termin upływał 5 maja o szóstej wieczorem, ale już około południa czerwonogwardziści ustawili się kompaniami za szefem sztabu Oskarem Vinterem, który niósł białą flagę, i przy moście Rajasilta złożyli broń. Obietnica nie została dotrzymana. Biali przejęli jeńców i odesłali ich do obozów, a sztab, dowódców kompanii i działaczy robotniczych rozstrzelali w ruinach twierdzy Svartholm pod Loviisą. Według fińskich historyków w tygodniu po kapitulacji biali stracili w regionie Kymenlaakso blisko 300 czerwonogwardzistów.

Ino i defilada

Walki się skończyły, ale na Przesmyku Karelskim wciąż stali Rosjanie. Fort Ino, jedna z baterii osłaniających od strony morza Piotrogród, był od dawna przedmiotem sporu, bo Finowie uważali go za część swojego kraju. 14 maja, po fińskim ultimatum, rosyjska załoga opuściła fort i wysadziła jego umocnienia. 15 maja biali obsadzili ruiny, a generał Carl Gustaf Mannerheim ogłosił, że wojna się skończyła.

Dzień później, 16 maja, Mannerheim poprowadził przez Helsinki wielką defiladę zwycięstwa, w której według fińskich opracowań wzięło udział około 12 tysięcy żołnierzy. Była to także demonstracja polityczna. Stolicę zdobyli w kwietniu Niemcy, a na początku maja to niemiecka kompania honorowa i generał Rüdiger von der Goltz witali senat, który wracał z Vaasy (fińskie opracowania podają 2 albo 4 maja). Mannerheim chciał pokazać, że wojnę wygrała fińska „chłopska armia”. Niemcy nie maszerowali w defiladzie, choć von der Goltz był wśród honorowych gości, a widoczne miejsce dostała Brygada Szwedzka, złożona ze szwedzkich ochotników. W gmachu senatu Mannerheim przemawiał do senatu Pehra Evinda Svinhufvuda, domagając się dla armii silnej i niezależnej pozycji.

Bilans

Wojna trwała trzy i pół miesiąca, a jej bilans był straszny. Według bazy danych fińskiego Archiwum Narodowego o ofiarach wojen z lat 1914–1922 w związku z wojną 1918 roku zginęło około 36,6 tysiąca ludzi, ponad jeden procent ludności kraju: około 27 tysięcy czerwonych, ponad 5 tysięcy białych i około 4,4 tysiąca innych, w tym Rosjan. W walce poległo około 9,4 tysiąca, w tym około 5,2 tysiąca czerwonych i 3,4 tysiąca białych. Podobnie wiele osób, około 9,7 tysiąca, zginęło w egzekucjach i mordach. Według tej bazy ofiarą białego terroru padło ponad 7 tysięcy czerwonych (inne szacunki sięgają 10 tysięcy), a czerwonego około 1400 białych. Szczyt egzekucji przypadł na przełom kwietnia i maja, gdy według fińskich badaczy rozstrzeliwano około dwustu ludzi dziennie.

Najwięcej ofiar miało jednak dopiero przybyć. W chwili zakończenia walk w obozach jenieckich siedziało, według fińskich opracowań, około 76 tysięcy czerwonych. Największe z nich, na Suomenlinnie, w Hämeenlinnie, Lahti i Wyborgu, mieściły latem po kilkanaście tysięcy więźniów. W maju zmarło tam około 600–700 ludzi, a w kolejnych miesiącach, gdy kraj ogarnął głód, tysiące co miesiąc. Łącznie w obozach zmarło z głodu i chorób blisko 12 tysięcy czerwonych, a z innymi więźniami ponad 13 tysięcy. Kilkuset kolejnych zmarło wkrótce po zwolnieniu. Specjalne sądy do spraw przestępstw przeciw państwu, utworzone ustawą z 29 maja, rozpatrzyły około 76 tysięcy spraw. Około 10 tysięcy czerwonych z rodzinami uciekło do Rosji Radzieckiej.

Co dalej

Zwycięstwo białych przesądziło, że Finlandia pozostanie niepodległa, ale na razie znalazła się w orbicie Niemiec. Pokój z Rzeszą z marca związał ją z Berlinem gospodarczo, a niemiecka dywizja von der Goltza została w kraju aż do grudnia. 18 maja parlament, z którego zniknęła niemal cała lewica, wybrał Svinhufvuda na regenta, a pod koniec miesiąca władzę objął monarchistyczny senat Juho Paasikiviego. Mannerheim, przeciwny podporządkowaniu armii Niemcom, ustąpił ze stanowiska wodza naczelnego. Jesienią parlament wybrał na króla Finlandii niemieckiego księcia Fryderyka Karola Heskiego, lecz klęska Niemiec przekreśliła ten plan i Finlandia została republiką. Podział na „białych” i „czerwonych”, utrwalony w obozach jenieckich, ciążył na kraju przez pokolenia.