Turcy odbijają Wan

Na początku kwietnia 1918 roku oddziały osmańskiego IV Korpusu weszły do Wanu, stolicy wilajetu na wschodnim brzegu jeziora Wan. Miasto, o które w 1915 roku toczyła się ormiańska obrona, prawie trzy lata pozostawało w rękach Rosjan i Ormian. Teraz nie było go komu bronić. Daty podawane przez źródła różnią się o kilka dni. Brytyjska chronologia wojny i część zachodnich opracowań wskazują 5 kwietnia, inne 6 kwietnia, a turecka tradycja obchodzi rocznicę odzyskania Wanu 2 kwietnia. Według niej do miasta weszły oddziały Alego İhsana Paszy, późniejszego generała Alego İhsana Sâbisa.

Wan od dawna był symbolem tej wojny. Wiosną 1915 roku ormiańscy mieszkańcy bronili się tu przed wojskami gubernatora Cevdeta Beja, w maju wkroczyli Rosjanie, a w sierpniu, po klęsce pod Malazgirtem, wycofali się, zabierając ze sobą dziesiątki tysięcy uchodźców. Jeszcze tego samego lata Rosjanie i ormiańscy ochotnicy wrócili do miasta i trzymali je do końca 1917 roku. Po rewolucji rosyjska armia kaukaska się rozpadła, a obronę zajętych ziem tureckich przejął nowo utworzony korpus ormiański. Według brytyjskich historyków W.E.D. Allena i Pawła Muratowa Wanu strzegły w lutym 1918 roku 5 Pułk Strzelców i dwa bataliony ochotników z Wanu. Traktat brzeski z 3 marca zobowiązał Rosję do opuszczenia prowincji wschodniej Anatolii, ale dla Ormian, którzy przeżyli ludobójstwo albo wrócili za armią rosyjską, powrót Turków oznaczał śmiertelne zagrożenie.

Gdy pod koniec marca 3 Armia Wehiba Paszy ruszyła ku dawnej granicy rosyjsko-tureckiej, na jej prawym skrzydle posuwał się IV Korpus. Jego 12 Dywizja Piechoty zbliżała się do Malazgirtu, a 5 Dywizja szykowała się do zajęcia Wanu. Ormianie z Wanu, Malazgirtu i okolic, podobnie jak wcześniej mieszkańcy okolic Erzurumu i Hınısu, nie czekali na przybycie wojsk osmańskich i prosili o ewakuację. Garnizon osłaniał ich odejście, a potem sam opuścił miasto. Według Allena i Muratowa około 10 kwietnia dwa pułki ochotników z Wanu i 5 Pułk Strzelców maszerowały już w stronę Iğdıru, by dołączyć do ormiańskiej grupy broniącej Erywania. Część uchodźców, jak podają niektóre opracowania, uszła na wschód, do Persji.

W tureckiej pamięci kwiecień 1918 roku to wyzwolenie miasta po latach okupacji, podczas których ucierpiała również ludność muzułmańska, zabijana i wypędzana w czasie walk z lat 1915–1917. Wojska osmańskie zastały Wan w ruinie. Stare miasto u stóp cytadeli, zniszczone w czasie oblężenia w 1915 roku i późniejszych walk, nigdy już nie zostało odbudowane, a nowy Wan wyrósł później kilka kilometrów dalej, u podnóża góry Erek.

Dla Ormian odejście z Wanu zamykało wielowiekowe dzieje ich obecności nad jeziorem. Zajęcie miasta otworzyło natomiast Turkom drogę do Persji. Według Allena i Muratowa w połowie maja 5 Dywizja maszerowała już od Wanu ku Başkale i granicy perskiej.