Alianci wycofują propozycję neutralizacji kotliny Konga

Brytyjska chronologia wojny notuje pod datą 20 listopada 1914 roku, że rządy Wielkiej Brytanii, Belgii i Francji wycofały propozycję neutralizacji afrykańskiej strefy wolnego handlu „wobec zmienionej sytuacji”. Zapis zamyka sprawę ciągnącą się od sierpnia. Wspólnego aktu trzech rządów z tego dnia nie udało się odnaleźć w dostępnych dokumentach. Najlepiej poświadczona jest odpowiedź brytyjska, którą ambasador Stanów Zjednoczonych w Londynie przekazał do Waszyngtonu w telegramie z 23 listopada.

Strefa z aktu berlińskiego

Chodziło o tak zwane konwencjonalne dorzecze Konga, rozległy obszar Afryki Środkowej i Wschodniej, na którym konferencja berlińska ustanowiła wolność handlu. Leżały w nim Kongo Belgijskie, część posiadłości francuskich i brytyjskich, a także Niemiecka Afryka Wschodnia i część Kamerunu. Artykuł 11 aktu końcowego konferencji przewidywał, że w razie wojny państwa posiadające tam kolonie mogą za wspólną zgodą objąć je neutralnością, a pozostali sygnatariusze mają w tym pomóc swoimi dobrymi usługami.

Z tej możliwości chciała skorzystać Belgia już w sierpniu. Za jej namową Francja zwróciła się nawet o dobre usługi do Hiszpanii, ale szybko wycofała tę prośbę. Wielka Brytania nie zamierzała rezygnować z ataku na niemieckie kolonie, porty i radiostacje. Gdy plan upadł, z podobną propozycją wystąpiły 22 sierpnia Niemcy. Poprosiły o pośrednictwo Stany Zjednoczone, które początkowo odmówiły, bo nie ratyfikowały aktu berlińskiego. Dopiero 23 września Departament Stanu, zastrzegając, że działa jedynie jako przekaźnik, przesłał niemiecką propozycję rządom Wielkiej Brytanii, Francji i Belgii.

Odpowiedzi

Francja odpowiedziała już 28 września notą wysłaną z Bordeaux. Stwierdziła, że to Niemcy pierwsze zaatakowały francuskie i belgijskie posiadłości w dorzeczu Konga, a zatem nie można już powołać się na artykuł 11, by zneutralizować kolonie walczących państw. Brytyjska odpowiedź przyszła znacznie później. Foreign Office uznało propozycję za niewykonalną wobec walk, które toczyły się już po obu stronach. Wymieniło przy tym niemieckie ataki na Brytyjską Afrykę Wschodnią, na Brytyjską Afrykę Środkową, czyli protektorat Niasy, gdzie we wrześniu walczono pod Karongą, oraz na Albertville, dzisiejsze Kalemie, belgijski port nad jeziorem Tanganika. Londyn poprosił Amerykanów o przekazanie tej odpowiedzi do Berlina, co nastąpiło 25 listopada. Treści odpowiedzi belgijskiej nie udało się odnaleźć. Rząd w Hawrze od jesieni współdziałał jednak w Afryce z sojusznikami, którzy we wrześniu zagwarantowali nienaruszalność jego kolonii.

Zmieniona sytuacja

W listopadzie 1914 roku neutralizacja Afryki Środkowej była już tylko pustą formułą. Alianci zajęli Togo i Dualę w Kamerunie, a na pograniczach Konga, Rodezji i Niasy dochodziło do starć z wojskami niemieckimi. Na początku listopada brytyjsko-indyjski korpus poniósł ciężką klęskę pod Tangą w Niemieckiej Afryce Wschodniej. Wojna w tej części kontynentu miała trwać aż do listopada 1918 roku.