Francusko-belgijska umowa o służbie wojskowej

13 marca 1915 roku w Hawrze przedstawiciele Francji i Belgii podpisali porozumienie, które na czas wojny zawieszało francusko-belgijską konwencję z 30 lipca 1891 roku o stosowaniu ustaw o służbie wojskowej. W imieniu prezydenta Francji podpisał je francuski poseł przy królu Belgów Antoni Kłobukowski, dyplomata polskiego pochodzenia, syn emigranta z Polski osiadłego w Auxerre. Stronę belgijską reprezentował minister spraw zagranicznych Julien Davignon. Miejsce podpisania nie było przypadkowe: rząd belgijski od października 1914 roku urzędował w Sainte-Adresse pod Hawrem.

Konwencja z 1891 roku

Konwencja dotyczyła młodych mężczyzn, których obywatelstwo nie było jeszcze przesądzone. Chodziło przede wszystkim o synów Belgów urodzonych we Francji i synów Francuzów urodzonych w Belgii. Prawo obu państw pozwalało im po osiągnięciu pełnoletności wybrać, którego kraju chcą być obywatelami. Aby nie byli powoływani do wojska w obu państwach naraz, konwencja stanowiła, że przed ukończeniem 22 lat nie będą z urzędu wpisywani na listy poborowe ani we Francji, ani w Belgii. Kto w roku po uzyskaniu pełnoletności zmienił obywatelstwo, był zwalniany z wszelkich obowiązków wojskowych wobec państwa, do którego dotąd należał.

Sprawa nie była błaha. We Francji mieszkało przed wojną blisko 300 tysięcy Belgów, w dużej części w przemysłowych departamentach północnych, a wiele rodzin osiadło tam od pokoleń. Konwencję zawarto na pięć lat z możliwością przedłużania i obowiązywała ona aż do wybuchu wojny. W czasie pokoju chroniła młodych ludzi przed podwójną służbą. W czasie wojny sprawiała, że część z nich nie służyła nigdzie.

Co zmieniało porozumienie

We wstępie obie strony stwierdziły, że w obecnych okolicznościach odraczanie służby wojskowej młodych ludzi objętych konwencją przynosi szkodę obu krajom. Dlatego stosowanie konwencji zawieszono do końca wojny. Mężczyźni z objętych nią grup mieli odtąd być powoływani do armii francuskiej. Wyjątek uczyniono dla niepełnoletnich synów Belgów, urodzonych we Francji z rodziców, z których oboje urodzili się poza Francją.

Kto przedstawił dokument potwierdzający zaciąg do armii belgijskiej albo oświadczył, że chce w niej służyć, nie miał trafić do wojska francuskiego. Takich ludzi kierowano od razu do najbliższej belgijskiej jednostki zapasowej. Francja zobowiązała się też pomagać rządowi belgijskiemu przy wszelkich środkach, które miały objąć belgijskim obowiązkiem wojskowym wspomnianych niepełnoletnich. Porozumienie wyraźnie zastrzegało, że nie rozstrzyga ono kwestii obywatelstwa.

Ratyfikacja i skutki

Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Hawrze 22 marca 1915 roku. Tego samego dnia prezydent Raymond Poincaré podpisał dekret ogłaszający porozumienie, który ukazał się w dzienniku urzędowym nazajutrz. Już w kwietniu, przy tworzeniu rocznika poborowego 1917, francuskie gminy otrzymały polecenie, by wpisywać na listy również młodych ludzi objętych dawną konwencją. Pomijano tylko tych, którzy wykazali, że zaciągnęli się do armii belgijskiej lub figurują w jej ewidencji.

Porozumienie było częścią szerszego problemu. Armia belgijska, która po walkach jesienią 1914 roku utrzymywała ostatni skrawek kraju nad Yser, potrzebowała uzupełnień, a belgijskie prawo pozwalało wielu młodym Belgom za granicą uniknąć służby. We Francji przebywały też setki tysięcy belgijskich uchodźców, a obecność mężczyzn w wieku poborowym, którzy nie służyli w żadnej armii, budziła niechęć części Francuzów. Ostatecznie latem 1916 roku rząd belgijski zarządził powołanie wszystkich mężczyzn na wychodźstwie w wieku od 18 do 40 lat, a przy wyszukiwaniu opornych pomagała mu francuska żandarmeria.