Ministerstwo Odbudowy

21 sierpnia 1917 roku, w ostatnim dniu obrad parlamentu przed jesienną przerwą, królewską sankcję otrzymało w Izbie Lordów dwadzieścia jeden ustaw. Wśród nich była ustawa o nowych ministerstwach (New Ministries Act), która powoływała brytyjskie Ministerstwo Odbudowy. Jej pierwszy artykuł mówił o urzędzie, który ma „wspierać dzieło organizacji i rozwoju po zakończeniu wojny”. Minister odbudowy miał rozważać problemy wynikające z wojny, z którymi trzeba będzie się zmierzyć po jej zakończeniu, i doradzać w ich sprawie: prowadzić dochodzenia, przygotowywać plany i co roku składać parlamentowi sprawozdanie. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą powstanie nowego ministerstwa.

Od komitetu do ministerstwa

Pomysł nie był nowy. Już rząd Herberta Henry’ego Asquitha powołał w 1916 roku Komitet Odbudowy, z którego wyrosło wiele podkomitetów. Gdy na czele rządu stanął David Lloyd George, komitet przebudowano: przewodniczył mu sam premier, a zastępcą był Edwin Montagu. Rząd uznał jednak, że ciało doradcze nie wystarczy. Wojna rozrosła istniejące urzędy i stworzyła nowe, a każdy z nich miał własne pomysły na przyszłość. Potrzebny był minister, który zbierze ich prace, uzgodni sprzeczne stanowiska i będzie miał dostęp do Gabinetu Wojennego.

Tym ministrem został Christopher Addison, lekarz i były wykładowca anatomii, liberalny poseł z londyńskiego Hoxton. W 1915 roku został parlamentarnym sekretarzem Lloyda George’a w nowym Ministerstwie Amunicji, a od grudnia 1916 roku sam nim kierował. 17 lipca 1917 roku, w czasie szerszych zmian w rządzie, oddał ten resort Winstonowi Churchillowi i zajął się odbudową. Według części opracowań do uchwalenia ustawy był formalnie ministrem bez teki. Współpracował z nim m.in. młody ekonomista Arthur Greenwood, późniejszy minister w rządach Partii Pracy.

Spory w parlamencie

Ustawa nie przeszła łatwo. W Izbie Gmin poprawkę wyłączającą spod władzy ministra politykę handlową, przemysłową i rolną odrzucono większością zaledwie 24 głosów. 8 sierpnia w Izbie Lordów markiz Salisbury mówił, że zapowiedź projektu była dla opinii publicznej wstrząsem: „Co? Znowu nowe ministerstwo! Znowu tłum urzędników! Znowu gigantyczny gmach!”. Sam przyznawał, że odbudowa jest koniecznością, i wyliczał jej zadania: demobilizację armii i robotników przemysłu zbrojeniowego, mieszkania dla żołnierzy wracających z frontu i spokój w świecie pracy, w którym, jak mówił, panowała głęboka nieufność. Ostrzegał jednak przed rozpoczynaniem w środku wojny wielkich reform, niezwiązanych bezpośrednio z wojną. Lordowie zawęzili w końcu zadania ministra do problemów „wynikających z obecnej wojny” i zastrzegli, że rozporządzenia przekazujące mu uprawnienia innych urzędów wymagają zgody obu izb. Izba Gmin przyjęła te poprawki 16 sierpnia.

Co dalej

Ministerstwo zajmowało się sprawami od demobilizacji i stosunków przemysłowych po mieszkalnictwo i miejsce kobiet na rynku pracy. Z jego komitetów wyszedł m.in. raport lorda Haldane’a z 1918 roku o organizacji administracji państwowej. Addison kierował resortem do 10 stycznia 1919 roku, a samo ministerstwo przetrwało tylko do 1919 roku. Wiele jego planów weszło jednak do powojennego ustawodawstwa, przede wszystkim ustawa mieszkaniowa z 1919 roku, którą jako minister zdrowia przeprowadził sam Addison i na mocy której państwo zaczęło budować tanie domy na wynajem dla robotników.