Afonso Costa ponownie premierem

29 listopada 1915 roku prezydent Bernardino Machado powierzył urząd przewodniczącego Ministerium, czyli premiera Portugalii, Afonso Coście, przywódcy Partii Demokratycznej. Tego dnia odszedł gabinet José de Castro, który rządził od czerwca. Portugalskie wykazy rządów przyjmują datę 29 listopada, choć w niektórych zestawieniach nowa kadencja zaczyna się dzień później. Costa objął urząd premiera po raz drugi. Tak jak w pierwszym rządzie, zatrzymał dla siebie także ministerstwo finansów.

Dymisja Castra

Gabinet José de Castro chylił się ku upadkowi od chwili, gdy prezydenturę objął Machado. Nowy prezydent chciał odgrywać rolę „władzy moderującej”, rozjemcy ponad partiami, a w sierpniowych wyborach wygrał dzięki głosom umiarkowanych ewolucjonistów. Rząd tkwił też w sporach z parlamentem, między innymi o to, ilu oficerów i urzędników związanych z obalonym reżimem generała Pimenty de Castro należy usunąć ze stanowisk. Według portugalskiego historyka Damião Peresa sprawy przyspieszyły się 18 listopada. Castro złożył wtedy na ręce prezydenta dymisję, nie uprzedzając o tym pozostałych ministrów. Jako powód wskazał spór wokół dekretu o reformie policji.

Machado nie chciał narzucać krajowi swojego kandydata. Szukał rządu, który miałby oparcie we wszystkich ugrupowaniach republikańskich. Ewolucjoniści i unioniści po raz kolejny oświadczyli jednak, że nie wejdą do gabinetu razem z demokratami. Dopiero wtedy prezydent uznał, że rząd ogólnonarodowy jest niemożliwy, i wezwał przywódcę partii, która od czerwcowych wyborów miała w Kongresie wyraźną większość.

Powrót „mata-frades”

Costa miał 44 lata. Urodził się w 1871 roku w Seia w środkowej Portugalii, był prawnikiem i profesorem prawa. Już za monarchii zasłynął w parlamencie jako jeden z najostrzejszych mówców republikańskich. Po rewolucji 1910 roku jako minister sprawiedliwości przeprowadził ustawy, które wydaliły z kraju jezuitów, wprowadziły rozwody i obowiązkowe cywilne akta stanu, a w 1911 roku oddzieliły Kościół od państwa. Przeciwnicy nazywali go odtąd „mata-frades”, czyli „zabójcą zakonników”. W 1912 roku stanął na czele radykalnego skrzydła republikanów, które utworzyło Partię Demokratyczną. Pierwszym rządem kierował od stycznia 1913 do lutego 1914 roku i zapisał się jako minister, któremu udało się zrównoważyć budżet.

Latem 1915 roku Costa, faktyczny zwycięzca czerwcowych wyborów, był naturalnym kandydatem na premiera, ale wypadek wyłączył go na kilka miesięcy z polityki. 3 lipca w lizbońskim tramwaju doszło do zwarcia i wybuchu. Costa uznał to za zamach i wyskoczył z jadącego wagonu. Doznał pęknięcia czaszki i długo leczył się, także za granicą. Rząd tworzyli w tym czasie ludzie bliscy demokratom, a Costa pozostawał poza gabinetem. Pod koniec listopada był już zdrowy.

Rząd demokratów

Wszyscy ministrowie nowego gabinetu należeli do Partii Demokratycznej. Kilku przeszło z poprzedniego rządu: Augusto Soares pozostał ministrem spraw zagranicznych, José Norton de Matos ministrem wojny, João Catanho de Meneses ministrem sprawiedliwości, a Alfredo Rodrigues Gaspar ministrem kolonii. Ministerstwo marynarki objął Vítor Hugo de Azevedo Coutinho, który na przełomie lat 1914 i 1915 sam przez kilka tygodni był premierem, a ministerstwo rozwoju (fomento) António Maria da Silva, jeden z przywódców majowego powstania przeciw Pimencie de Castro. Mimo partyjnego składu Costa nazywał swój gabinet rządem narodowym i zapowiadał, że nie będzie uprawiał polityki partyjnej. Przed parlamentem rząd stanął 2 grudnia.

Najważniejszą sprawą była wojna. Demokraci od 1914 roku chcieli, by Portugalia walczyła u boku Wielkiej Brytanii nie tylko w Afryce, ale i we Francji. Londyn długo odnosił się do tego chłodno, a poprzedni rząd nie zdołał uzyskać brytyjskiej zgody na udział w wojnie ani pożyczki. Kraj zmagał się z drożyzną, strajkami i rozruchami głodowymi. Przełom przyszedł kilka miesięcy później. Na prośbę Brytyjczyków gabinet Costy w lutym 1916 roku zarekwirował około 70 niemieckich statków, które od początku wojny stały w portugalskich portach. 9 marca 1916 roku Niemcy wypowiedziały Portugalii wojnę. Kilka dni później Costa ustąpił miejsca rządowi „Świętej Unii” Antónia José de Almeidy, w którym został ministrem finansów. W 1917 roku do Francji odpłynął Portugalski Korpus Ekspedycyjny.