Portugalia w I wojnie światowej

Portugalia, od XIV wieku sojusznik Anglii, walczyła z Niemcami w swoich afrykańskich koloniach od 1914 roku, ale formalnie znalazła się w stanie wojny dopiero 9 marca 1916 roku, gdy po zajęciu niemieckich statków wojnę wypowiedziały jej Niemcy. Republikański rząd wysłał na front zachodni korpus ekspedycyjny, który 9 kwietnia 1918 roku został rozbity w bitwie nad Lys, a w Mozambiku Portugalczycy ponosili dotkliwe porażki w walce z wojskami Lettow-Vorbecka. Wojna, która miała umocnić młodą republikę, podzieliła kraj i bardzo ją osłabiła.

Droga do wojny

Portugalię łączył z Anglią sojusz zawarty w 1373 roku. W XIX wieku Londyn coraz mniej się nim przejmował, choć dla Lizbony pozostawał on podstawą polityki zagranicznej. W 1890 roku spór o podział południowej Afryki zakończył się brytyjskim ultimatum, a w październiku 1910 roku proklamowano w Portugalii republikę, co dodatkowo oziębiło stosunki z Wielką Brytanią. W 1898 i 1913 roku Wielka Brytania i Niemcy porozumiewały się w sprawie podziału portugalskich posiadłości w Afryce na wypadek, gdyby Lizbona nie spłaciła długów.

Wojna przed wojną

W sierpniu 1914 roku rząd oświadczył, że kraj dotrzyma zobowiązań sojuszniczych, ale na prośbę Londynu nie ogłosił ani neutralności, ani przystąpienia do wojny. Do Angoli i Mozambiku popłynęły posiłki. W Afryce walki zaczęły się szybko. 24 sierpnia niemiecki oddział zaatakował posterunek Maziua w Mozambiku, a w październiku, po incydencie pod Naulilą, wojska z Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej napadły na portugalskie posterunki w Angoli. 18 grudnia 1914 roku Niemcy pobili Portugalczyków pod samą Naulilą, a wycofanie się Portugalczyków wywołało powstanie ludu Kwanyama. Południowa Angola na miesiące wymknęła się spod kontroli Lizbony.

23 listopada 1914 roku parlament upoważnił rząd do udziału w wojnie u boku Wielkiej Brytanii, „kiedy i jak uzna to za konieczne”, ale spory o wojnę rozsadzały kolejne gabinety. W styczniu 1915 roku władzę objął generał Pimenta de Castro, który rządził bez parlamentu. 14 maja 1915 roku marynarka i uzbrojeni cywile obalili jego dyktaturę, a do władzy wrócili demokraci Afonso Costy, zwolennicy przystąpienia do wojny.

Przystąpienie do wojny

Na początku 1916 roku Wielka Brytania potrzebowała statków. 23 lutego Portugalczycy na jej prośbę zajęli 36 statków niemieckich i austriackich, które od początku wojny stały w Tagu pod Lizboną, a w kolejnych dniach następne w innych portach kraju i kolonii. 9 marca 1916 roku niemiecki poseł Friedrich Rosen wręczył notę, w której Niemcy uznały się za będące w stanie wojny z Portugalią. 15 marca w ślady Niemiec poszły Austro-Węgry. Tego samego dnia powstał rząd „Świętej Unii” Antónia José de Almeidy z Costą jako ministrem finansów.

Rządzący republikanie świadomie szli na wojnę. Liczyli, że kraj, który przeleje krew za sojusznika, zasiądzie przy stole pokojowym i obroni swoje imperium, a udział w wojnie wzmocni młodą republikę, uznawaną w Europie z rezerwą. Wojny w Europie nie chcieli jednak monarchiści, katolicy, znaczna część oficerów i wielu robotników, którzy już odczuwali drożyznę.

Wojna w Afryce

W Afryce Portugalczycy od razu przeszli do działania. Około 10 kwietnia 1916 roku bez walki zajęli trójkąt Kionga u ujścia Rovumy, który Niemcy odebrali im w 1894 roku. Próba wkroczenia do Niemieckiej Afryki Wschodniej skończyła się jednak kosztowną porażką i bezładnym odwrotem. 25 listopada 1917 roku generał Paul von Lettow-Vorbeck przeszedł Rovumę, rozbił portugalski obóz w Ngomano i zdobył broń, amunicję i leki, które pozwoliły mu walczyć dalej. W lipcu 1918 roku jego oddziały rozbiły portugalsko-brytyjską załogę Nhamacurry. Dopiero pod koniec września 1918 roku, po dziesięciu miesiącach w Mozambiku, wróciły do Niemieckiej Afryki Wschodniej.

Wojna wstrząsnęła też portugalskim panowaniem w koloniach. Od początku 1915 roku Portugalczycy tłumili powstania w Angoli, a od 1917 roku wybuchały one także w Mozambiku. Najgroźniejsze było powstanie w dawnym królestwie Barué nad Zambezi, wywołane nadmiernymi podatkami i przymusowym werbunkiem tragarzy dla wojska.

Portugalczycy we Francji

7 sierpnia 1916 roku parlament przyjął brytyjskie zaproszenie do udziału w wojnie w Europie. Zgodnie z konwencją z Wielką Brytanią Portugalski Korpus Ekspedycyjny miał walczyć pod brytyjskim dowództwem, w składzie 1 Armii. Liczył około 55 000 żołnierzy piechoty. 2 lutego 1917 roku w Breście wylądowała 1 Brygada korpusu, a do końca października wysłano do Francji niespełna 60 000 żołnierzy.

W nocy z 3 na 4 czerwca 1917 roku Niemcy po raz pierwszy uderzyli na portugalskie okopy pod Neuve-Chapelle. Od listopada korpus samodzielnie bronił własnego odcinka frontu. Do Francji dotarły jednak tylko dwie dywizje, a zimą morale spadało, bo brakowało uzupełnień: brytyjskie statki woziły już przez Atlantyk Amerykanów. Żołnierzy trzymano na pierwszej linii nawet po pół roku, a 4 kwietnia 1918 roku wyczerpany 7 Batalion Piechoty odmówił powrotu na front.

9 kwietnia 1918 roku we mgle niemiecka 6 Armia uderzyła na odcinek wyczerpanej 2 Dywizji generała Manuela Gomesa da Costy, którą w nocy z 9 na 10 kwietnia mieli zluzować Brytyjczycy. W ciągu kilku godzin dywizja przestała istnieć jako zorganizowana siła. Portugalczycy stracili tego dnia około 7 tysięcy ludzi, w tym około 6 tysięcy jeńców. Tak zaczęła się bitwa nad Lys, a korpus portugalski jako siła bojowa praktycznie przestał istnieć. Pozostałych żołnierzy używano głównie do budowy okopów i umocnień, a gdy jesienią część batalionów miała wrócić na front, wybuchły bunty.

Front wewnętrzny

Wojna, która miała wzmocnić republikę, podzieliła kraj. 8 grudnia 1917 roku, po trzech dniach walk w Lizbonie, upadł rząd Costy, a władzę przejęła junta majora Sidónia Paisa, dawnego posła w Berlinie i przeciwnika wysyłania wojsk na front zachodni. Pais usunął prezydenta Bernardina Machado, a w kwietniu 1918 roku wygrał pierwsze w historii kraju bezpośrednie wybory głowy państwa. 14 grudnia 1918 roku zastrzelił go na lizbońskim dworcu Rossio były sierżant.

Kraj odczuł wojnę także na morzu i w kuchni. Niemieckie okręty podwodne ostrzelały Funchal na Maderze w grudniu 1916 roku i ponownie w grudniu 1917 roku, a w lipcu 1917 roku Ponta Delgada na Azorach. Zatopiły 96 portugalskich statków. Według badań demograficznych niedobory żywności kosztowały życie 82 000 cywilów, a epidemia hiszpanki 138 000.

Koniec wojny i bilans

Portugalia zmobilizowała według danych przekazanych Międzynarodowemu Biuru Pracy 100 000 żołnierzy. Liczba poległych różni się zależnie od źródła: od 7000 do 8000 zabitych, z czego większość zginęła w Afryce, do około 12 000, jeśli doliczyć afrykańskich żołnierzy w portugalskich szeregach. Badania oparte na internetowym Memoriale Poległych z 2014 roku potwierdzają co najmniej 6232 zgony, a z szacunkiem zmarłych afrykańskich tragarzy dają 8787 zmarłych, w tym 2103 we Francji i 5961 w Mozambiku.

Na konferencji pokojowej Portugalia otrzymała od Niemiec tylko Kiongę, jedyną zdobycz terytorialną tej wojny. Republika wyszła z wojny osłabiona i w maju 1926 roku obalił ją wojskowy zamach stanu.