Portugalski Korpus Ekspedycyjny w I wojnie światowej

Portugalski Korpus Ekspedycyjny (Corpo Expedicionário Português, CEP) był wojskiem, które Portugalia wysłała na front zachodni. Zaczęto go organizować w 1916 roku, gdy kraj znalazł się w stanie wojny z Niemcami, a dla rządu w Lizbonie miał być dowodem, że młoda republika jest pełnoprawnym sojusznikiem i zasługuje na miejsce przy stole pokojowym. Od 1917 roku walczył pod brytyjskim dowództwem we Flandrii francuskiej. 9 kwietnia 1918 roku niemieckie natarcie nad Lys w ciągu kilku godzin rozbiło jego 2 Dywizję i korpus jako siła bojowa praktycznie przestał istnieć.

Narodziny korpusu (1916–1917)

Portugalczycy starli się z Niemcami w Angoli i Mozambiku już od 1914 roku, ale formalnie Portugalia znalazła się w stanie wojny dopiero 9 marca 1916 roku, po zajęciu niemieckich statków w swoich portach. Republikanie chcieli walczyć nie tylko w Afryce. Najsilniejsza postać rządu, minister finansów Afonso Costa, wywalczył w Londynie miejsce dla portugalskich żołnierzy na froncie zachodnim, a 7 sierpnia 1916 roku parlament przyjął brytyjskie zaproszenie. Brytyjskie dowództwo nie kryło sceptycyzmu i wolałoby widzieć Portugalczyków raczej przy pracach na tyłach.

Wojsko szkolono na poligonie w Tancos nad Tagiem, gdzie minister wojny José Norton de Matos razem z generałem Fernandem Tamagninim de Abreu e Silvą przygotowywali dywizję według doświadczeń frontu zachodniego. Jej pokaz 22 lipca prowojenna prasa nazwała „cudem z Tancos”. Oficjalnie CEP ustanowiono 17 stycznia 1917 roku, a dowódcą został Tamagnini. Na początku korpus był jedną wzmocnioną dywizją, ale już we Francji postanowiono zamienić go w korpus dwóch dywizji, zorganizowanych na wzór brytyjski. Osobno powstał Niezależny Korpus Artylerii Ciężkiej, przydzielony do armii francuskiej.

30 stycznia 1917 roku z Tagu wypłynęła 1 Brygada generała Manuela Gomesa da Costy, a 2 lutego wylądowała w Breście, skąd żołnierze pojechali koleją do Flandrii, w okolice Aire-sur-la-Lys i Saint-Omer. Zgodnie z konwencją z 3 stycznia Portugalczycy podlegali Brytyjskiemu Korpusowi Ekspedycyjnemu i jego 1 Armii, dostali brytyjskie karabiny i przeszli kursy w brytyjskich szkołach. Rejs trwał trzy dni, a brytyjskie statki, zbudowane do kilkugodzinnych przepraw przez kanał La Manche, nie miały nawet miejsc do spania. Przewozy trwały do jesieni: do 28 października 1917 roku do Francji trafiło 59 388 ludzi.

Na froncie we Flandrii (1917–1918)

4 kwietnia 1917 roku pierwsze portugalskie oddziały weszły na szkolenie do brytyjskich okopów. Portugalczycy trafili do XI Korpusu brytyjskiego, na płaski i podmokły odcinek w dolinie Leie (Lys), pod Neuve-Chapelle. W nocy z 3 na 4 czerwca Niemcy po raz pierwszy zaatakowali ich okopy, a 35 Batalion z Coimbry odparł napastników. Od 5 listopada 1917 roku korpus dwóch dywizji bronił samodzielnie własnego odcinka frontu. W październiku odwiedzili żołnierzy we Flandrii prezydent Bernardino Machado i premier Costa.

Zima przyniosła kryzys. Po wejściu do wojny Stanów Zjednoczonych brytyjskie statki zaczęły wozić Amerykanów i uzupełnienia przestały docierać. 8 grudnia 1917 roku władzę w Lizbonie przejął Sidónio Pais, przeciwnik wysyłania wojska do Francji. Z wojny nie wystąpił, ale jego rząd ułatwiał urlopy, a część oficerów, którzy wyjechali do kraju, już nie wróciła. Żołnierzy trzymano w okopach nawet po pół roku, a 4 kwietnia 1918 roku wyczerpany 7 Batalion odmówił powrotu na front. Brytyjczycy postanowili zluzować Portugalczyków: 6 kwietnia z linii zeszła 1 Dywizja, a 2 Dywizja, trzymająca teraz podwójny odcinek, miała odejść w nocy z 9 na 10 kwietnia.

9 kwietnia 1918

Rano 9 kwietnia 1918 roku, o 4.15, w gęstej mgle, ogień otworzyła artyleria niemieckiej 6 Armii. Tak zaczęła się bitwa nad Lys, której pierwsze dni Brytyjczycy nazwali bitwą pod Estaires. Jeden z pierwszych pocisków trafił w kwaterę Gomesa da Costy, łączność z liniami się urwała, a gdy uderzyła piechota, w ciągu kilku godzin 2 Dywizja przestała istnieć jako zorganizowana siła. Część placówek, między innymi w Neuve-Chapelle, broniła się do późnego przedpołudnia. Na południowym skrzydle portugalskie bataliony razem z brytyjskimi cyklistami i kawalerzystami trzymały się do następnego ranka. Tam wsławił się szeregowy Aníbal Milhais, który z karabinu maszynowego Lewis sam odparł dwa niemieckie natarcia.

Straty tego dnia są sporne. Starsze portugalskie zestawienia mówiły o ponad tysiącu zabitych, nowsze badania podają około 300–400 zabitych i około 6 tysięcy jeńców, a całe straty szacuje się zwykle na około 7–7,5 tysiąca ludzi. Dowódca brytyjskiej 1 Armii już w grudniu 1917 roku ostrzegał, że korpus nie wytrzyma natarcia. W Portugalii przez dziesięciolecia spierano się, czy winny był rząd, który nie przysyłał uzupełnień, czy Brytyjczycy, którzy o jedną noc za długo zwlekali ze zmianą.

Koniec korpusu (1918–1919)

Resztki korpusu wycofano na tyły i używano głównie przy budowie okopów i umocnień. Rząd Paisa zapowiadał wysłanie kolejnych 10–15 tysięcy ludzi, ale Brytyjczycy nie dali na to ani jednego statku. We wrześniu, pod dowództwem generała Garcii Rosado, zaczęto odtwarzać oddziały bojowe. Gdy części batalionów kazano wracać na front, wybuchły bunty, ale pod koniec października cztery bataliony były gotowe do walki i wzięły udział w ofensywie stu dni. Ostatni atak portugalskiej kompanii, na przeprawie przez Skaldę w Belgii, przypadł na 11 listopada 1918 roku.

Po rozejmie Portugalia nie miała nawet statków, by sprowadzić żołnierzy do kraju. 1 grudnia 1918 roku na lotnisku w Trézennes pod Aire odbyła się ostatnia defilada, a stamtąd odjechał do Cherbourga pierwszy pociąg z czterystoma żołnierzami. W następnych miesiącach wracali też jeńcy z niemieckich obozów, a w lipcu 1919 roku oddział CEP przemaszerował w paryskiej paradzie zwycięstwa. Według najczęściej przytaczanych danych korpus stracił 2160 zabitych, 5224 rannych i 6678 jeńców. Dla Portugalczyków 9 kwietnia stał się narodową traumą i najważniejszą datą pamięci o tej wojnie.