Bernardino Machado

Bernardino Machado był w czasie wielkiej wojny dwa razy na szczycie portugalskiej władzy. W 1914 roku jako premier musiał określić, jak Portugalia zachowa się wobec wojny, i zapewnił Wielką Brytanię o wierności starego sojuszu. W 1915 roku parlament wybrał go na prezydenta republiki i to za jego prezydentury Niemcy wypowiedziały Portugalii wojnę, a portugalska dywizja pojechała na front zachodni. W październiku 1917 roku odbył pierwszą w historii kraju oficjalną podróż zagraniczną głowy państwa i odwiedził swoich żołnierzy we Flandrii. Dwa miesiące później obalił go zamach stanu Sidónia Paisa, a Machado musiał wyjechać na wygnanie. Profesor antropologii, wolnomularz i człowiek ugody, nazywany przez przeciwników politykiem „z gumy”, przeżył samą republikę: drugą prezydenturę przerwał mu w 1926 roku kolejny zamach wojskowy, a zmarł w 1944 roku, w czasach dyktatury Salazara.

Przed wojną

Urodził się 28 marca 1851 roku w Rio de Janeiro, jako syn António Luísa Machado Guimarãesa, Portugalczyka z Joane koło Vila Nova de Famalicão, który wzbogacił się w Brazylii i został później baronem de Joane, oraz Brazylijki Praxedes de Sousa Ribeiro. Pełne nazwisko brzmiało Bernardino Luís Machado Guimarães. Rodzina wróciła do Portugalii w 1860 roku, a Bernardino uczył się w Porto. Po osiągnięciu pełnoletności, w 1872 roku, wybrał obywatelstwo portugalskie. Jest jedynym prezydentem Portugalii urodzonym poza jej terytorium.

Studiował matematykę i filozofię na Uniwersytecie w Coimbrze, w 1876 roku obronił doktorat, a w 1879 roku został profesorem zwyczajnym. Wykładał kolejno rolnictwo, fizykę i inne przedmioty, a w 1885 roku z jego inicjatywy uniwersytet wprowadził antropologię, wówczas nowość w Portugalii. Interesował się pedagogiką i domagał się szkoły dostępnej dla wszystkich, także dla kobiet. W 1874 roku wstąpił do masonerii, a w latach 1895–1899 był wielkim mistrzem Wielkiego Wschodu Luzytanii.

Do polityki wszedł jako monarchista z Partii Regeneracyjnej. Był posłem z Lamego i z Coimbry, a w 1890 i 1894 roku zasiadał w Izbie Parów jako przedstawiciel uniwersytetu. W 1893 roku przez dziesięć miesięcy był ministrem robót publicznych, handlu i przemysłu w rządzie Hintzego Ribeiro. Zajmował się wtedy ochroną pracy kobiet i dzieci i powołał Muzeum Etnograficzne, dzisiejsze Narodowe Muzeum Archeologiczne. Z czasem przeszedł do republikanów. W 1903 roku wstąpił do Portugalskiej Partii Republikańskiej, a w latach 1906–1909 przewodniczył jej kierownictwu. W 1907 roku, na znak protestu przeciw represjom wobec strajkujących studentów, zrezygnował z katedry w Coimbrze. W sierpniu 1910 roku wybrano go posłem z Lizbony, razem z Afonso Costą i Antóniem José de Almeidą.

Po rewolucji 5 października 1910 roku został ministrem spraw zagranicznych w rządzie tymczasowym. 24 sierpnia 1911 roku przegrał wybory prezydenckie z Manuelem de Arriagą, bo umiarkowani republikanie nie chcieli kandydata popieranego przez radykałów. W 1912 roku wyjechał jako poseł do Rio de Janeiro, a w listopadzie 1913 roku, gdy poselstwo podniesiono do rangi ambasady, został pierwszym ambasadorem Portugalii w Brazylii.

Premier 1914 roku

W lutym 1914 roku wrócił do Lizbony. Prezydent Arriaga chciał uspokoić życie polityczne, wstrząsane walką między demokratami Costy a umiarkowanymi republikanami, i 9 lutego powierzył Machado tworzenie rządu ponadpartyjnego. Premier objął też ministerstwo spraw wewnętrznych. Jego gabinet ogłosił amnestię, z której skorzystało ponad dwa tysiące więźniów i emigrantów, głównie monarchistów. Tę ugodowość wyśmiewano. Poeta Guerra Junqueiro mówił, że Machado nie jest z żelaza, lecz z gumy: można po nim przejechać walcem, a on wstanie i uchyli kapelusza.

Wybuch wojny postawił przed nim zadanie, którego nie dało się rozwiązać ugodą. 7 sierpnia 1914 roku Machado zapewnił Kongres, że Portugalia dochowa sojuszu z Anglią. Na prośbę Londynu kraj nie ogłosił jednak ani neutralności, ani przystąpienia do wojny. Jesienią w Angoli doszło do starć z Niemcami, a 23 listopada Kongres na wniosek rządu upoważnił go do interwencji zbrojnej, „kiedy i jak uzna to za konieczne”. Machado uzależniał ją od prośby Brytyjczyków. Demokraci i ewolucjoniści krytykowali go za to, bo chcieli, by Portugalia sama wymusiła swój udział w wojnie. Zarazem narastał spór o odłożone z powodu wojny wybory. Na początku grudnia premier poprosił o dymisję, a 12 grudnia jego rząd ustąpił gabinetowi Azevedo Coutinho.

W 1915 roku rządził bez parlamentu generał Pimenta de Castro. Gdy w marcu nie wpuszczono deputowanych i senatorów do gmachu Kongresu, Machado był jednym z parlamentarzystów, którzy zebrali się w pałacu Mitra w Santo Antão do Tojal, nazwanym „Parlamentem z Tojal”.

Prezydent w czasie wojny

Majowe powstanie i czerwcowe wybory oddały Kongres demokratom. 6 sierpnia 1915 roku Kongres wybrał Machado na prezydenta w trzecim głosowaniu, stosunkiem głosów 134 do 18 przeciw generałowi António Xavierowi Correi Barreto. 5 października, w piątą rocznicę republiki, złożył przysięgę i w przemówieniu nazwał Wielką Brytanię „naszym nierozłącznym sojusznikiem”. Konstytucja z 1911 roku dawała prezydentowi niewiele władzy, ale to on wybierał premiera. Gdy ewolucjoniści i unioniści odmówili wejścia do rządu z demokratami, 29 listopada powierzył urząd Coście.

Za prezydentury Machado Portugalia zarekwirowała niemieckie statki, a 9 marca 1916 roku Niemcy wypowiedziały jej wojnę. Prezydent przyglądał się z loży posiedzeniu Kongresu, na którym owacyjnie witano posłów Wielkiej Brytanii i Francji. 15 marca powołał rząd „Świętej Unii” Antónia José de Almeidy, a w kwietniu 1917 roku trzeci rząd Costy. W latach 1916–1917 kraj wysłał do Francji Portugalski Korpus Ekspedycyjny, który w lutym 1917 roku wylądował w Breście.

W październiku 1917 roku Machado wyruszył z lizbońskiego dworca Rossio w osiemnastodniową podróż. Była to pierwsza oficjalna wizyta zagraniczna prezydenta Portugalii. Spotkał się z królem Hiszpanii Alfonsem XIII, prezydentem Francji Raymondem Poincaré, królem Jerzym V i królem Belgów Albertem I. Razem z premierem Costą, w dniach 8–25 października, odwiedził portugalskich żołnierzy we Flandrii.

Zamach Paisa i wygnanie

5 grudnia 1917 roku major Sidónio Pais poprowadził bunt części lizbońskiego garnizonu. W nocy z 7 na 8 grudnia rząd Costy złożył prezydentowi dymisję. Machado próbował ratować porządek konstytucyjny i szukał nowego premiera wśród umiarkowanych republikanów, ale zwycięzcy nie zamierzali oddać władzy. 9 grudnia zażądano od niego ustąpienia. Odmówił i nie chciał uznać zamachu. 11 grudnia Junta Rewolucyjna dekretem usunęła go z urzędu i nakazała mu opuścić kraj do końca kadencji, czyli do października 1919 roku. 15 grudnia Machado wyjechał przez Madryt do Francji. Mieszkał w Paryżu, a także w Cambo-les-Bains i Hendaye u stóp Pirenejów. Według Muzeum Prezydentury Republiki Portugalskiej ciężkim ciosem było dla niego to, że w maju 1918 roku Francja i Wielka Brytania oficjalnie uznały reżim Paisa.

Po wojnie

Po zabójstwie Paisa w grudniu 1918 roku Machado na próżno czekał na wezwanie do kraju. Kongres wybrał na prezydenta João do Canto e Castro, a Machado 18 lutego 1919 roku zrzekł się urzędu. Wrócił do Portugalii w sierpniu 1919 roku i jesienią został senatorem z Lizbony. Od 2 marca do 23 maja 1921 roku po raz drugi kierował rządem. W 1923 roku przegrał wybory prezydenckie, bo demokraci nie wybaczyli mu postawy z czasów zamachu Paisa, ale 11 grudnia 1925 roku Kongres wybrał go na prezydenta po raz drugi. Kilka miesięcy później obalił go wojskowy zamach stanu, który 28 maja 1926 roku zaczął w Bradze generał Manuel Gomes da Costa, były dowódca portugalskiej dywizji we Francji.

W lutym 1927 roku dyktatura wydaliła go z kraju. Trzynaście lat przeżył na emigracji we Francji i Hiszpanii, ogłaszając ponad trzydzieści manifestów przeciw dyktaturze i Nowemu Państwu Salazara. Wrócił w 1940 roku, po niemieckiej inwazji na Francję. Władze kazały mu zamieszkać na północy kraju. Zmarł 29 kwietnia 1944 roku w Porto, w wieku 93 lat. Jego żona Elzira Dantas Machado, z którą ożenił się w 1882 roku, działała w ruchu kobiecym i założyła Krucjatę Kobiet Portugalskich, organizację pomocy dla żołnierzy i ich rodzin. Źródła różnią się co do liczby ich dzieci: Muzeum Prezydentury podaje siedemnaścioro, inne opracowania 18 albo 19.

Ocena

Machado był jednym z ojców portugalskiej republiki i zarazem jej najbardziej ugodowym przywódcą. Dla przeciwników był politykiem bez kręgosłupa, który obiecywał wszystko wszystkim. Dla zwolenników był rozjemcą, który chciał godzić republikanów i nie pozwolił sobie odebrać urzędu bez protestu. W sprawie wojny nie wahał się jednak od pierwszych dni: opowiadał się za wiernością sojuszowi z Wielką Brytanią, także gdyby oznaczało to wysłanie żołnierzy do Francji, i jako prezydent udzielił rządom Costy i Almeidy pełnego poparcia. Dlatego dzielił z nimi odpowiedzialność za wojnę, której większość Portugalczyków nie chciała.

Historycy podkreślają też jego rolę w budowaniu międzynarodowej pozycji republiki. Podróż z 1917 roku, z wizytami u monarchów i prezydenta Francji, była pierwszym tak wyraźnym uznaniem młodego państwa przez sojuszników. Dwukrotnie wybrany i dwukrotnie obalony przez wojsko, Machado stał się symbolem losów Pierwszej Republiki, a jego długie wygnanie i manifesty przeciw dyktaturze uczyniły go jednym z patronów portugalskiej opozycji demokratycznej.