Afonso Costa

Afonso Costa był najbardziej wpływowym i najbardziej znienawidzonym politykiem portugalskiej Pierwszej Republiki. Prawnik i profesor z Coimbry, autor ustaw, które oddzieliły Kościół od państwa, i przywódca radykalnej Partii Demokratycznej, w czasie wielkiej wojny stał się twarzą portugalskiego interwencjonizmu. Uważał, że mały kraj z wielkimi koloniami musi walczyć u boku Wielkiej Brytanii, jeśli chce ocalić swoje posiadłości w Afryce i umocnić młodą republikę. To jego rząd w lutym 1916 roku zajął niemieckie statki, za co Niemcy wypowiedziały Portugalii wojnę, a jego zabiegi w Londynie sprawiły, że portugalska dywizja znalazła się na froncie zachodnim. Wojna, którą przeforsował, przyniosła mu jednak upadek. W grudniu 1917 roku obalił go zamach stanu Sidónia Paisa, a Costa, choć po wojnie podpisał w imieniu kraju traktat wersalski, już nigdy nie rządził Portugalią.

Przed wojną

Urodził się 6 marca 1871 roku w Seia w środkowej Portugalii. Ochrzczono go jako podrzutka, pod imieniem Afonso Maria de Ligório. Rodzice, miejscowy urzędnik Sebastião Fernandes da Costa i Ana Augusta Pereira, uznali go dopiero po kilku latach, a ślub wzięli w 1885 roku. Prawo studiował na Uniwersytecie w Coimbrze, gdzie w 1895 roku obronił doktorat „Kościół i kwestia społeczna”, polemikę z encykliką Leona XIII Rerum novarum. Został wykładowcą uczelni i wziętym adwokatem, a sława prawnika pomagała mu w karierze w Portugalskiej Partii Republikańskiej.

W 1899 roku wybrano go posłem z Porto, co dla republikanów było wtedy rzadkim sukcesem. W Izbie Deputowanych zasłynął jako jeden z najostrzejszych mówców opozycji: w 1900 roku, zakrzyczany przez posłów monarchii, ostrzegł ministrów, że „ten się śmieje, kto się śmieje ostatni”. Wahał się między walką parlamentarną a spiskiem, do którego, jak pisze jego biograf Filipe Ribeiro de Meneses, nie był stworzony. Po nieudanej próbie powstania w styczniu 1908 roku trafił do więzienia. Uwolniono go po zabójstwie króla Karola I i następcy tronu 1 lutego 1908 roku.

Po rewolucji 5 października 1910 roku Costa został ministrem sprawiedliwości w rządzie tymczasowym Teófila Bragi. Jego dekrety wydaliły z kraju jezuitów i rozwiązały zakony, wprowadziły rozwody i obowiązkowe cywilne akta stanu, a ogłoszona w kwietniu 1911 roku ustawa o rozdziale Kościoła od państwa stała się dla republikanów probierzem: kto jej bronił, był „prawdziwym” republikaninem. Katolicy nazwali Costę „mata-frades”, „zabójcą zakonników”. Umiarkowani republikanie nie dali mu jednak pełni władzy. W sierpniu 1911 roku wybrali na prezydenta jego przeciwnika Manuela de Arriagę, a w 1912 roku partia republikańska się rozpadła i Costa stanął na czele jej radykalnego skrzydła, Partii Demokratycznej.

Pierwszym rządem kierował od 9 stycznia 1913 do 9 lutego 1914 roku, zatrzymując dla siebie ministerstwo finansów. Dokonał rzeczy w Portugalii niezwykłej: zrównoważył budżet, a według portugalskich wyliczeń zamknął go nawet nadwyżką. Upadł, gdy prezydent Arriaga zażądał, by wybory przeprowadził rząd neutralny. Zastąpił go ponadpartyjny gabinet Bernardina Machado.

Wojna i walka o władzę (1914–1915)

Gdy wybuchła wojna, Portugalia nie ogłosiła neutralności, ale też nie przystąpiła do walk, bo Wielka Brytania prosiła ją o wstrzemięźliwość. Demokraci Costy od początku chcieli udziału w wojnie po stronie dawnego sojusznika. Liczyli, że walka u boku Brytyjczyków ochroni kolonie przed zakusami mocarstw i umocni republikę w kraju. Jesienią 1914 roku w Angoli doszło do starć z Niemcami, a 23 listopada Kongres upoważnił rząd do interwencji zbrojnej. Kiedy w grudniu upadł gabinet Machado, przeciwnicy mówili, że następnym rządem Azevedo Coutinho kieruje z tylnego siedzenia właśnie Costa.

Polityka demokratów wywołała sprzeciw w wojsku. Oficerowie zarzucali im wprowadzanie polityki partyjnej do armii i wciąganie kraju w wojnę w Europie. W styczniu 1915 roku prezydent powierzył rząd generałowi Pimencie de Castro, który rządził bez parlamentu. Dyktaturę obaliło powstanie 14 maja 1915 roku, przygotowane przez ludzi związanych z partią Costy. W czerwcowych wyborach demokraci zdobyli około dwóch trzecich mandatów. Costa był naturalnym kandydatem na premiera, ale 3 lipca w lizbońskim tramwaju doszło do zwarcia i wybuchu. Uznał to za zamach, wyskoczył z jadącego wagonu i doznał pęknięcia czaszki. Przez kilka miesięcy leczył się, także za granicą, a rządził w tym czasie gabinet José de Castro, złożony z ludzi bliskich demokratom. W sierpniu Kongres, w którym dominowała jego partia, wybrał na prezydenta popieranego przez niego Bernardina Machado.

Premier wojny (1915–1917)

29 listopada 1915 roku Machado powierzył Coście tworzenie rządu. Gabinet złożony z samych demokratów miał jeden główny cel: wprowadzić Portugalię do wojny. Londyn długo odnosił się do tego chłodno, a Costa, jak ocenia Meneses, zachował zimną krew wobec pozornej obojętności sojusznika. Przełom przyszedł w lutym 1916 roku. Na prośbę Brytyjczyków rząd zarekwirował około 70 niemieckich statków, które od 1914 roku stały w portugalskich portach. Costa przedstawiał to jako zwykłą rekwizycję w interesie gospodarki, ale Berlin uznał ją za akt wrogi i 9 marca wypowiedział Portugalii wojnę. Costa oświadczył w parlamencie, że kraj wypełni wszystkie zobowiązania wynikające z sojuszu z Wielką Brytanią.

Zaraz potem ustąpił, by umożliwić koalicję z ewolucjonistami swojego dawnego przeciwnika Antónia José de Almeidy. W rządzie „Świętej Unii”, powołanym 15 marca 1916 roku, Costa jako minister finansów pozostał najsilniejszą postacią. W czerwcu pojechał z ministrem spraw zagranicznych Augustem Soaresem na konferencję gospodarczą sprzymierzonych w Paryżu, a potem do Londynu. Obaj wywalczyli tam kredyty na wysiłek wojenny i miejsce dla portugalskich żołnierzy na froncie zachodnim, w zamian za wydzierżawienie Brytyjczykom większości zajętych statków. Na prośbę Costy rząd brytyjski wystosował formalne zaproszenie, które parlament w Lizbonie przyjął w sierpniu 1916 roku. W styczniu 1917 roku podpisano konwencję wojskową, a od lutego do Francji płynęły transporty Portugalskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Rządy „Świętej Unii” wysyłały też kolejne ekspedycje do Mozambiku, gdzie Portugalczycy walczyli z wojskami Paula von Lettow-Vorbecka.

W kwietniu 1917 roku, gdy Costa przebywał za granicą, posłowie demokratyczni zagłosowali razem z opozycją i obalili rząd Almeidy. Wielu obserwatorów nie wierzyło, by zrobili to bez wiedzy przywódcy. 25 kwietnia Costa po raz trzeci został premierem, znów z teką finansów. Kraj był już wyczerpany. Brakowało chleba, w maju Lizbonę ogarnęły rozruchy głodowe, a rząd zawieszał gwarancje konstytucyjne i wprowadzał cenzurę. Część jego własnych posłów zarzucała mu, że jest „fałszywym radykałem”. Od 8 do 25 października Costa i prezydent Machado odwiedzili portugalskich żołnierzy we Flandrii, a pod koniec listopada premier był w Paryżu na wielkiej konferencji międzysojuszniczej.

Upadek

Wykorzystał to major Sidónio Pais, przywódca przeciwników wysyłania wojsk do Francji. 5 grudnia 1917 roku wybuchł bunt części lizbońskiego garnizonu. Po trzech dniach walk rząd w nocy z 7 na 8 grudnia podał się do dymisji, a Costę, który wracał z zagranicy, zatrzymano w Porto. Łatwość, z jaką obalono jego rząd, pokazała, jak bardzo spadła jego popularność. 18 grudnia przewieziono go do fortu w Elvas przy granicy hiszpańskiej. Nigdy nie postawiono mu zarzutów. Zwolniono go 30 marca 1918 roku, a on wyjechał do Paryża, który stał się jego domem do końca życia. Dziesięć dni później Portugalczycy we Flandrii przyjęli niemieckie uderzenie, które otworzyło bitwę nad Lys. Demokraci oskarżali potem Paisa, że zostawił żołnierzy na pastwę losu, a jego zwolennicy odpowiadali, że to Costa wysłał ich na front.

Po wojnie

Po zabójstwie Paisa w grudniu 1918 roku Costa wrócił do wielkiej polityki, ale już za granicą. Od marca 1919 roku zastąpił Egasa Moniza na czele portugalskiej delegacji na konferencji pokojowej i 28 czerwca 1919 roku podpisał w imieniu kraju traktat wersalski. Wyniki były skromne. Jedyną zdobyczą terytorialną Portugalii okazał się trójkąt Kiongi na granicy Mozambiku. Costa reprezentował kraj na pierwszym zgromadzeniu Ligi Narodów, a w 1926 roku przewodniczył jej Zgromadzeniu.

W kraju wciąż uchodził za męża opatrznościowego, który mógłby zjednoczyć republikanów, ale do rządu nie wrócił. W listopadzie 1923 roku przyjechał do Lizbony, by stworzyć wielką koalicję, i nie zdołał. Pod jego nieobecność Partię Demokratyczną rozrywały spory, które przyczyniły się do upadku republiki. Po wojskowym zamachu stanu z 28 maja 1926 roku z emigranta stał się wygnańcem. W 1927 roku współtworzył w Paryżu Ligę Obrony Republiki i był wymieniany w spiskach przeciw dyktaturze, a potem przeciw Salazarowi. Wszystkie się nie powiodły. Zmarł nagle 11 maja 1937 roku w paryskim hotelu Vernet, w którym mieszkał od lat. W 1971 roku jego szczątki przeniesiono do rodzinnego grobu w Seia.

Ocena

Meneses pisze, że nazwisko Costy jest nierozerwalnie związane z portugalskim interwencjonizmem. To on, bardziej niż ktokolwiek inny, sprawił, że Portugalia weszła do wojny w Europie, i to jego rozliczano z jej skutków: z klęski nad Lys, z głodu i drożyzny, z rozbicia kraju na zwolenników i przeciwników wojny. Traktat wersalski nie potwierdził przewidywań interwencjonistów i nie mógł stać się dla niego trampoliną do powrotu. Zwolennicy podkreślają jednak, że Costa był wybitnym administratorem, jednym z nielicznych ministrów finansów w dziejach kraju, którym udało się zrównoważyć budżet, i że widział w wojnie sposób obrony kolonii, o które rzeczywiście zabiegały wtedy mocarstwa.

Jeszcze bardziej dzielił Portugalczyków jego antyklerykalizm. Dla republikanów był ojcem świeckiego państwa, dla katolików prześladowcą Kościoła, a jego bezkompromisowość zraziła do republiki znaczną część społeczeństwa. Historycy widzą w nim polityka o wielkich zdolnościach i równie wielkich wadach: znakomitego mówcę i organizatora partii, który nie umiał budować porozumienia i zostawił po sobie kraj podzielony bardziej, niż go zastał.