Koniec francuskiej obrony pod Verdun

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 31 sierpnia 1916 roku koniec bitwy pod Verdun, która zaczęła się 21 lutego. W przypisie wyjaśnia, że jest to francuska data zakończenia „bitwy obronnej pod Verdun”, a niemieckie zestawienie przeciąga ją do 9 września. Tego dnia nie wydarzyło się nad Mozą nic szczególnego. Data jest umowną granicą między pół roku francuskiej obrony a późniejszymi francuskimi natarciami, które chronologia liczy jako osobne bitwy zaczepne. Na naszej osi czasu bitwa pod Verdun obejmuje cały ten okres, aż do zakończenia drugiej francuskiej kontrofensywy 18 grudnia 1916 roku.

Sierpień na prawym brzegu Mozy

Po nieudanym szturmie na fort Souville w lipcu niemieckie dowództwo nie próbowało już przełamać frontu, ale walki na prawym brzegu Mozy nie ustawały. Według amerykańskiego historyka Roberta Doughty’ego 1 sierpnia Niemcy niespodziewanym atakiem posunęli się o 800–900 metrów w stronę fortu Souville, a francuskie kontrataki przez następne dwa tygodnie odzyskały tylko część tego terenu. Najzacieklej walczono o dwa punkty, o które spierano się od czerwca. Ruiny umocnienia Thiaumont, zdobytego przez Niemców 23 czerwca, Francuzi odbili w dniach 1–4 sierpnia, ale wieczorem 8 sierpnia silny niemiecki atak znów ich z nich wyparł. Według przewodnika Michelin po polu bitwy, wydanego w 1919 roku, od 23 czerwca umocnienie przechodziło z rąk do rąk szesnaście razy. Od połowy sierpnia Francuzi zrezygnowali z kosztownych ataków czołowych na Thiaumont i zaczęli je powoli okrążać.

Ruiny wsi Fleury Francuzi zajęli 2 i 3 sierpnia, biorąc według przewodnika Michelin około 1350 jeńców, ale wkrótce je stracili i 5 sierpnia odbili tylko częściowo. Przez dwa kolejne tygodnie strzelcy alpejscy walczyli o nie granatami, lej po leju. W nocy z 17 na 18 sierpnia kolonialny pułk piechoty marokańskiej (Régiment d’infanterie coloniale du Maroc), który razem z żuawami i strzelcami kolonialnymi (tirailleurs) 38 Dywizji Piechoty od około dziesięciu dni walczył w tym rejonie, zdobył resztę ruin. Źródła podają datę 17 albo 18 sierpnia. Fleury, które od czerwca według różnych relacji kilkanaście razy zmieniało właściciela, zostało już w rękach francuskich. Wieś zniknęła z powierzchni ziemi i nigdy jej nie odbudowano. 23 sierpnia rada gminy Allemagne („Niemcy”) w Normandii postanowiła na jej cześć zmienić nazwę swojej miejscowości na Fleury-sur-Orne.

Niemcy przechodzą do obrony

Po stronie niemieckiej Verdun przestało być głównym celem już w lipcu, gdy ofensywa nad Sommą i ofensywa Brusiłowa zmusiły naczelne dowództwo do przerzucania dywizji i ciężkiej artylerii na inne fronty. 5 Armia następcy tronu Wilhelma dostała rozkaz przejścia do obrony, z prawem tylko do lokalnych ataków. W sierpniu stanowisko stracił jej szef sztabu, generał Konstantin Schmidt von Knobelsdorf, który od lutego faktycznie kierował natarciem i najdłużej opowiadał się za jego kontynuowaniem. Około 20 sierpnia został przeniesiony na dowódcę X Korpusu na froncie wschodnim, a jego miejsce zajął generał Walther von Lüttwitz. 29 sierpnia, dwa dni po przystąpieniu Rumunii do wojny, cesarz zdymisjonował Ericha von Falkenhayna, autora planu ataku na Verdun. Jego miejsce zajęli Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff.

Nowe naczelne dowództwo zajęło się wkrótce sprawą Verdun. 2 września Hindenburg nakazał wstrzymać tam wszystkie ataki, a 5 Armia miała odtąd wyłącznie bronić zdobytych pozycji. Francuskie dowództwo, generałowie Philippe Pétain i Robert Nivelle, wkrótce zaczęło przygotowywać odbicie utraconego terenu. W kolejnych tygodniach Francuzi kawałek po kawałku poprawiali swoje pozycje wokół Fleury i Thiaumont, a 24 października uderzyli na fort Douaumont, rozpoczynając pierwszą z dwóch jesiennych kontrofensyw.