Protest państw skandynawskich

13 lutego 1917 roku rządy Szwecji, Norwegii i Danii wręczyły posłom Niemiec i Austro-Węgier w Sztokholmie, Kristianii (Oslo) i Kopenhadze jednobrzmiące noty. Protestowały w nich przeciw strefom blokady, w których od 1 lutego niemieckie okręty podwodne zatapiały bez ostrzeżenia wszystkie statki, także neutralne. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą ogłoszenie wspólnego protestu. Norweskie gazety donosiły 13 lutego, że noty zostaną wręczone tego dnia, a ich tekst wydrukowały nazajutrz. Szwedzki tom wydanej w 1930 roku przez Fundację Carnegiego historii Skandynawii w czasie wojny podaje datę 12 lutego.

Wspólna droga

Gdy 31 stycznia Niemcy ogłosili nieograniczoną wojnę podwodną, prezydent Woodrow Wilson nie tylko zerwał stosunki z Berlinem, ale 3 lutego poprosił też państwa neutralne, by poszły za jego przykładem. Państwa skandynawskie odmówiły. Duński minister spraw zagranicznych Erik Scavenius odpowiedział 6 lutego, że położenie Danii jest tak odmienne od położenia Stanów Zjednoczonych, iż nie da się ich porównywać, i dodał, że trzy rządy północne naradzają się w Sztokholmie nad wspólną odpowiedzią opartą na prawie międzynarodowym. Tego samego dnia norweski minister Nils Claus Ihlen powiedział posłowi amerykańskiemu, że rząd ograniczy się na razie do energicznego protestu razem z sąsiadami i poczeka, jak rozwinie się wojna podwodna. Amerykański dyplomata tłumaczył tę ostrożność „wielkim niebezpieczeństwem z południa”, na które Norwegię wystawiało jej położenie. Szwedzki rząd premiera Hjalmara Hammarskjölda przypomniał 8 lutego, że to on wcześniej proponował neutralnym wspólne działanie, a Waszyngton tego nie przyjął. Droga wybrana przez Amerykanów była według Sztokholmu „całkowicie sprzeczna” z zasadami szwedzkiej polityki, która miała pozostać ściśle neutralna wobec obu stron.

Brytyjski historyk żeglugi wojennej Ernest Fayle zauważył później, że żadne inne państwo neutralne nie poszło wtedy tak daleko jak Stany Zjednoczone, a państwa północnej Europy nie mogłyby zerwać z Niemcami, nie narażając się na los Belgii. Skandynawowie od początku wojny starali się występować razem. W grudniu 1914 roku królowie trzech państw spotkali się w Malmö, a wspólne noty wysyłali już wcześniej obu walczącym stronom.

Treść not

Noty przypominały, że trzy rządy kilkakrotnie protestowały już przeciw poważnym naruszeniom praw neutralnych przez różne walczące państwa, a same kierowały się pełną i lojalną bezstronnością. Sprzeciwiały się zamykaniu obszarów morza, których granice leżą bardzo daleko od wybrzeży przeciwnika, choć zgodnie z prawem międzynarodowym tylko te wybrzeża mogą być przedmiotem prawomocnej blokady. Przypominały powszechnie uznaną zasadę, że neutralnego statku nie wolno zająć, jeśli nie próbuje przełamać blokady, a i wtedy jego sprawę rozstrzyga sąd pryzowy. Obawy rządów potęgowało to, że ogłoszonych obszarów miały, jak się wydawało, pilnować wyłącznie okręty podwodne, których działania, jak pokazała dotychczasowa wojna, niosą wielkie niebezpieczeństwo dla neutralnych. Najostrzej noty oceniały zapowiedź, że zatapiane będą bez różnicy statki płynące do portów nieprzyjaciela i statki płynące między dwoma portami neutralnymi. Rządy składały na tej podstawie stanowczy protest i zastrzegały sobie wszelkie prawa z tytułu utraty życia ludzkiego i szkód materialnych.

Podobne protesty złożyły Holandia, Hiszpania, Szwajcaria, Chiny i kilka państw Ameryki Łacińskiej. W notach holenderskiej i skandynawskiej szczególnie mocno podkreślono zagrożenie dla żeglugi między portami neutralnymi.

Statki w portach

Za notami stała obawa o floty handlowe, bardzo ważne dla gospodarki trzech państw. Według szwedzkiej historii wojny w 1915 roku Szwecja straciła na minach i od torped 59 ubezpieczonych statków i 113 ludzi, a w 1916 roku 31 statków i 49 ludzi. Norwegia, która miała największą flotę z całej trójki, traciła jeszcze więcej. Po 1 lutego wielu skandynawskich armatorów zatrzymało statki w portach. Szwedzkie ubezpieczenie wojenne nie obejmowało nowego ryzyka, a gdy 6 lutego je rozszerzono, statki i tak nie wypływały. Duńczycy odwołali rejsy do Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy odpowiedzieli zasadą „statek za statek”: neutralny statek mógł opuścić brytyjski port dopiero wtedy, gdy do Wielkiej Brytanii przypłynął inny statek pod tą samą banderą. W portach alianckich zatrzymano w ten sposób około 170 tysięcy ton szwedzkich statków. Wyjątkiem byli Norwegowie, którzy szybko wrócili na morze. Według Fayle’a do 23 lutego do Wielkiej Brytanii wypłynęło z Norwegii 18 parowców.

Protest nie zmienił niemieckiej polityki. Wiosną 1917 roku skandynawskie statki ginęły częściej niż kiedykolwiek wcześniej. Sama Norwegia straciła w marcu ponad 106 tysięcy ton, a w kwietniu ponad 102 tysiące ton statków.