Słoweńska Rada Narodowa

W połowie sierpnia 1918 roku w Lublanie, stolicy austriackiego Księstwa Krainy, politycy słoweńscy powołali Radę Narodową (Narodni svet). Jej przewodniczącym wybrano księdza Antona Korošca, przywódcę katolickiej Słoweńskiej Partii Ludowej i Klubu Jugosłowiańskiego w austriackiej Radzie Państwa. Brytyjska chronologia wojny podaje datę 17 sierpnia. Słoweński słownik biograficzny datuje założenie Rady na 16 sierpnia, a chorwackie opracowania na 17 sierpnia. Zebranie zwołano przy okazji odsłonięcia tablicy pamiątkowej ku czci zmarłego w październiku 1917 roku księdza Janeza Evangelisty Kreka, jednego z twórców słoweńskiego ruchu ludowego. W Radzie zasiedli nie tylko katolicy, lecz także liberałowie. Do jej założycieli należał między innymi Albert Kramer, jeden z przywódców liberalnej partii narodowo-postępowej.

Rada była owocem ruchu, który zaczął się ponad rok wcześniej. 30 maja 1917 roku Korošec odczytał w Radzie Państwa w imieniu posłów południowosłowiańskich deklarację majową. Żądała ona połączenia ziem monarchii zamieszkanych przez Słoweńców, Chorwatów i Serbów w samodzielny organizm państwowy pod berłem Habsburgów. Na ziemiach słoweńskich podchwycono ją masowo. Odbywały się wiece pod gołym niebem, a 23 i 24 marca 1918 roku w Lublanie przedstawicielki słoweńskich kobiet wręczyły Korošcowi księgi z ponad 200 tysiącami podpisów pod deklaracją. Na początku marca 1918 roku na zjeździe w Zagrzebiu przyjęli ją również politycy chorwaccy i muzułmańscy, już bez wzmianki o berle Habsburgów. Władze austriackie odpowiedziały w maju zakazem dalszej agitacji na rzecz deklaracji. Słoweńcy wiedzieli przy tym, że traktat londyński z 1915 roku obiecywał Włochom część zamieszkanych przez nich ziem nad Adriatykiem.

Zebranie w Lublanie przybrało postać manifestacji jedności Słowian monarchii. Według doniesień prasy niemieckiej i holenderskiej przyjechali na nie posłowie chorwackiego Saboru oraz czescy i polscy posłowie do Rady Państwa, których na dworcu witały tysiące ludzi. W imieniu Czechów przemawiał František Staněk, a w imieniu Polaków Stanisław Głąbiński. W uroczystościach uczestniczył biskup Lublany Anton Bonaventura Jeglič, który oświadczył, że jako wierny syn narodu słoweńskiego uważa za swój obowiązek stanąć w szeregach bojowników narodowych. Gazety w Wiedniu, zapewne z powodu cenzury, opublikowały sprawozdania z obrad tylko we fragmentach. Rada miała reprezentować narodowe, gospodarcze i kulturalne interesy Słoweńców i stanowić tylko część szerszej organizacji wszystkich Jugosłowian monarchii, której siedzibą miał zostać Zagrzeb. Takie rady powstawały w 1918 roku także w innych krajach południowosłowiańskich.

Plan ten urzeczywistnił się po kilku tygodniach. 5–6 października 1918 roku w Zagrzebiu utworzono Radę Narodową Słoweńców, Chorwatów i Serbów, której przewodniczącym 17 października został Korošec. Rada odrzuciła cesarski manifest o przebudowie Austrii w państwo związkowe, a 29 października ogłosiła powstanie Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów. Na przełomie października i listopada słoweńscy politycy przejęli od austriackich urzędników władzę w Krainie. 1 grudnia 1918 roku państwo to połączyło się z Serbią w Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, czyli w państwo zapowiedziane rok wcześniej w deklaracji z Korfu.