Aresztowanie komitetu w Enzeli

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 4 sierpnia 1918 roku, że brytyjskie władze wojskowe aresztowały bolszewicki komitet w Enzeli, perskim porcie nad Morzem Kaspijskim. Dokładnego dnia źródła nie podają. Brytyjska historia oficjalna kampanii mezopotamskiej F.J. Moberly’ego pisze, że gdy 4 sierpnia generał major Lionel Dunsterville wyruszył ze swoim sztabem z Kazwinu do Enzeli, bolszewiccy przywódcy portu „właśnie zostali” przez Brytyjczyków aresztowani. Sam Dunsterville wspominał, że tego wieczoru w zajeździe w Mandżilu spotkał trzech aresztowanych, wiezionych pod strażą do Kazwinu.

Komitet rewolucyjny bolszewików i eserowców rządził w Enzeli od grudnia 1917 roku. To on w lutym 1918 roku nie pozwolił misji Dunsterville’a popłynąć do Baku. Latem jego pozycja była już jednak zupełnie inna. Po rozbiciu dżangalijczyków Mirzy Kuczika Chana pod Mandżilem w czerwcu drogę nad morze trzymali Brytyjczycy, a w Enzeli stał ich oddział. Dunsterville zanotował, że z licznego niegdyś komitetu zostało trzech ludzi: przewodniczący Czelapin, dawny urzędnik w biurze żeglugowym, młody sklepikarz Łazariew i dziewiętnastoletni Babuch, były trębacz kawalerii. Za nimi stało około 200 czerwonogwardzistów. Po upadku Komuny Bakijskiej pod koniec lipca komitet stracił oparcie w Baku.

Brytyjczycy od dawna chcieli się go pozbyć. 23 lipca War Office, niezadowolone z ostrożności Dunsterville’a, zażądało, by natychmiast obsadzić Enzeli i usunąć z niego wpływy bolszewików. Dunsterville obawiał się jednak, że aresztowanie ludzi tylko za to, że są bolszewikami, zrazi do Brytyjczyków Baku, gdzie dopiero co wezwano ich na pomoc, i potwierdzi oskarżenia o kontrrewolucyjne zamiary. Szukał więc innego powodu. Na kilka dni przed aresztowaniem zaprosił komitet na dwa dni do Kazwinu na rozmowy o wymianie samochodów na benzynę, a w tym czasie major Browne, dowódca w Enzeli, przygotowywał akcję na miejscu. Według Dunsterville’a Czelapin, wracając, odmówił eskorty i powiedział, że wystarczy mu biała flaga na masce samochodu, bo dżangalijczycy go przepuszczą. To utwierdziło Brytyjczyków w podejrzeniu, że komitet wciąż utrzymuje z nimi kontakt.

Dowodem okazał się przechwycony list Babucha do Kuczika Chana, w którym gratulował mu ataku na Brytyjczyków w Raszcie i obiecywał poparcie w dalszej walce. Browne aresztował całą trójkę w porze popołudniowej sjesty, pod zarzutem utrzymywania kontaktów z wrogiem, i odesłał ją fordem w głąb kraju. Według Dunsterville’a w mieście nikt się za nimi nie ujął. Encyclopaedia Iranica, powołując się na badania historyka Dailamiego, podaje, że aresztowanych deportowano potem do Mezopotamii. Brytyjczycy przejęli kontrolę nad portem, przez który szły teraz posiłki dla Baku, i zabezpieczyli w nim parowiec „President Kruger”, potrzebny na wypadek ewakuacji z miasta. Dzięki dowodom współpracy z dżangalijczykami Dunsterville mógł potem przekonać władze w Baku, że nie chodziło o walkę z rewolucją, lecz o zdradę.