Szejk ul-islam wydaje fatwy o świętej wojnie

11 listopada 1914 roku szejk ul-islam, najwyższy dostojnik religijny Imperium Osmańskiego, Mustafa Hayri Efendi z Ürgüp, wydał pięć fatw, czyli opinii prawnych opartych na prawie muzułmańskim. Uznawały one wojnę z Rosją, Wielką Brytanią i Francją za dżihad, świętą wojnę, w której udział jest obowiązkiem wszystkich muzułmanów świata. Tego samego dnia sułtan Mehmed V jako kalif ogłosił wezwanie do świętej wojny. Publicznie fatwy odczytano jednak dopiero trzy dni później, 14 listopada, przed meczetem Fatih, czyli meczetem Zdobywcy, w Konstantynopolu. Dlatego w opracowaniach jako datę ogłoszenia dżihadu podaje się zarówno 11, jak i 14 listopada.

Pięć pytań i pięć odpowiedzi

Fatwy miały tradycyjną formę pytań, na które szejk ul-islam odpowiadał krótko: „tak” albo „nie”. Pierwsza stwierdzała, że jeśli wrogowie zjednoczą się przeciw islamowi, a padyszach, zgodnie ze słowami Koranu, ogłosi świętą wojnę, udział w niej jest obowiązkiem wszystkich muzułmanów. Druga rozciągała ten obowiązek wprost na muzułmanów żyjących pod panowaniem Rosji, Wielkiej Brytanii i Francji, państw, które według fatwy zaatakowały kalifat. Trzecia zapowiadała, że tych, którzy uchylą się od wezwania, spotka gniew Boży. Dwie ostatnie zakazywały muzułmanom z państw Ententy walczyć przeciw wojskom osmańskim, a także przeciw ich sojusznikom, Niemcom i Austro-Węgrom. Byłby to bowiem, jak pisano, ciężki grzech, szkodzący kalifatowi i islamowi.

Był to więc dżihad nietypowy, wymierzony nie w „niewiernych” w ogóle, lecz tylko w konkretnych przeciwników Turcji. Chrześcijańskie Niemcy i Austro-Węgry wyraźnie z niego wyłączono. Nad treścią fatw przez około dwa tygodnie obradowało grono uczonych, a dokument poza szejkiem ul-islamem podpisało 29 duchownych i prawników. Sam Mustafa Hayri tłumaczył korespondentowi berlińskiego „Berliner Tageblatt”, że święta wojna nie jest skierowana przeciw chrześcijanom jako takim, lecz tylko przeciw państwom, które napadły na kalifat.

Autor fatw

Mustafa Hayri Efendi, urodzony w 1867 roku w Ürgüp w Kapadocji, pochodził z rodziny uczonych i przez lata pełnił urzędy sędziowskie. Godność szejka ul-islamu objął w marcu 1914 roku, w rządzie wielkiego wezyra Saida Halima Paszy. Fatwy o dżihadzie były najgłośniejszym aktem jego kariery. W maju 1916 roku podał się do dymisji, oficjalnie z powodu choroby, w rzeczywistości po sporach z młodoturkami. Po wojnie Brytyjczycy internowali go na Malcie. Zmarł w rodzinnym Ürgüp w 1921 roku.

Brytyjczycy starali się uprzedzić ich skutki: już 2 listopada zagwarantowali nietykalność świętych miejsc islamu. Fatwy trafiły do prasy i zostały rozpowszechnione w przekładach w całym świecie muzułmańskim, od Afryki Północnej po Indie, ale odzew, jaki wywołały, okazał się znacznie słabszy, niż liczono w Konstantynopolu i w Berlinie.