Hugh Trenchard

Hugh Trenchard dowodził brytyjskim lotnictwem na froncie zachodnim przez większą część wojny, od sierpnia 1915 do stycznia 1918 roku. Zwolennik nieustannej ofensywy w powietrzu, wymagał od lotników Royal Flying Corps, by walczyli nad niemiecką stroną frontu, nawet za cenę ciężkich strat. Na początku 1918 roku został pierwszym szefem sztabu nowego lotnictwa, ale po kilku tygodniach odszedł w sporze z ministrem. Latem dowodził Siłami Niezależnymi, które bombardowały przemysł zachodnich Niemiec. Po wojnie jako szef sztabu przez dziesięć lat bronił samodzielności Royal Air Force i przeszedł do historii jako „ojciec RAF”, choć sam tego przydomka nie lubił.

Przed wojną

Urodził się 3 lutego 1873 roku w Taunton w hrabstwie Somerset, w rodzinie byłego oficera, który pracował jako aplikant w kancelarii prawniczej. Uczył się źle. Nie zdał egzaminu do szkoły marynarki, a do armii dostał się z trudem, ledwie spełniając minimalne wymagania. Pod koniec 1893 roku jako młody oficer pułku Royal Scots Fusiliers trafił do Indii, gdzie więcej czasu poświęcał polo niż służbie.

W czasie drugiej wojny burskiej zgłosił się na ochotnika do Afryki Południowej. Wystawił oddział piechoty konnej i 9 października 1900 roku, ścigając Burów, wpadł w zasadzkę przy farmie Dwarsvlei. Postrzelony w pierś, stracił płuco i był częściowo sparaliżowany. Na leczenie wysłano go do Szwajcarii. Tam z nudów zaczął jeździć na bobslejach, a po ciężkim upadku na torze w St. Moritz, jak sam opowiadał, odzyskał władzę w nogach. Wrócił na front jeszcze przed końcem wojny.

W latach 1903–1910 służył w Nigerii w pułku Nigerii Południowej, którym przez kilka lat dowodził. Prowadził wyprawy w głąb kraju, na ziemie zwane później Biafrą, i za tę służbę dostał w 1906 roku order DSO. Po powrocie, przeniesiony do garnizonu w Irlandii, w randze majora nudził się i szukał nowego zajęcia. Za namową przyjaciela, który właśnie zginął w wypadku lotniczym, w lipcu 1912 roku, w wieku 39 lat, zapisał się do szkoły pilotów Thomasa Sopwitha na torze Brooklands. Po dwóch tygodniach nauki i 64 minutach w powietrzu 31 lipca zdobył świadectwo pilota nr 270. Ukrywał, że na jedno oko widzi słabo. Zatrudniony w Centralnej Szkole Lotniczej w Upavon, okazał się mizernym lotnikiem, ale zdolnym organizatorem. Tam przylgnął do niego przydomek „Boom”, od donośnego, tubalnego głosu. We wrześniu 1913 roku został zastępcą komendanta szkoły.

Royal Flying Corps, 1914–1915

Po wybuchu wojny Trenchard, ku swemu rozczarowaniu, został w kraju. Gdy eskadry RFC przeleciały do Francji, objął Skrzydło Wojskowe w Farnborough, czyli całą resztę korpusu w Anglii, i zaczął tworzyć nowe eskadry i szkoły. Cel, który początkowo wyznaczył sobie na 12 eskadr, Horatio Kitchener podniósł później do 60. Na początku października, na żądanie Kitchenera, w ciągu 36 godzin wysłał do Belgii 6 Eskadrę.

W listopadzie 1914 roku przejął we Francji 1 Skrzydło RFC, które wspierało wojska generała Douglasa Haiga, od grudnia dowódcy 1 Armii. Tak zaczęła się współpraca, która przetrwała całą wojnę. Haig wtajemniczył Trencharda w plany wiosennego natarcia, a zdjęcia lotnicze okopów pomogły przerobić plan bitwy pod Neuve Chapelle. Lotnicy po raz pierwszy prowadzili tam na wielką skalę rozpoznanie fotograficzne i bombardowali tyły nieprzyjaciela, choć ze skromnym skutkiem. W sierpniu 1915 roku, gdy David Henderson wrócił do Ministerstwa Wojny, Trenchard jako generał brygady objął dowództwo całego Royal Flying Corps we Francji.

Dowódca RFC we Francji, 1915–1917

Jesienią 1915 roku przewagę w powietrzu zdobyli Niemcy, uzbrojeni w jednopłatowce Fokkera z karabinem strzelającym przez śmigło. Trenchard odpowiedział zasadą, której trzymał się do końca: lotnictwo ma atakować. Uważał, że samolot nad okopami działa także na morale żołnierzy, własnych i nieprzyjacielskich, i że przewagę w powietrzu zdobywa się tylko walką nad niemiecką stroną frontu. Wiosną 1916 roku, gdy korpus szybko rósł, dostał tymczasowy stopień generała majora, a w styczniu 1917 roku stopień ten zatwierdzono.

Od grudnia 1915 roku Haig był naczelnym dowódcą Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a Trenchard jego najbliższym doradcą w sprawach lotnictwa. W bitwie nad Sommą w 1916 roku lotnicy RFC śledzili postępy piechoty, kierowali ogniem artylerii, a 15 września, zgodnie z jego doktryną, bombardowali niemieckie tyły w dniu pierwszego ataku czołgów. Cena tej polityki była wysoka. W „krwawym kwietniu” 1917 roku nad Arras Niemcy zestrzelili ponad 240 brytyjskich samolotów, a brakowało pilotów, których szkolenie w Anglii skrócono do minimum. Trenchard nie zmienił jednak zasad: uważał, że lotnicy wykonali swoje zadania, a artyleria dostała zdjęcia i meldunki.

Strategiczne bombardowanie Niemiec nie było mu obce, ale uważał je za sprawę drugorzędną wobec potrzeb frontu. Latem 1917 roku, po dziennych nalotach Goth na Londyn, sprzeciwiał się wraz z Haigiem odsyłaniu dywizjonów myśliwskich do obrony Anglii. Długo przeciwny był też łączeniu lotnictwa armii i floty, bo obawiał się, że osłabi to wsparcie dla wojsk we Francji. Gdy jesienią zrozumiał, że osobne siły powietrzne i tak powstaną, chciał zachować dowództwo nad lotnictwem na froncie, ale bez powodzenia. W październiku 1917 roku utworzył jednak pod Nancy 41 Skrzydło do ataków na przemysł zachodnich Niemiec.

Szef sztabu lotnictwa, 1918

Po uchwaleniu ustawy o siłach powietrznych w listopadzie 1917 roku Trenchard był naturalnym kandydatem na szefa sztabu nowego lotnictwa. 16 grudnia wezwano go do Londynu na rozmowę z lordem Rothermere’em, wyznaczonym na ministra lotnictwa. Gdy usłyszał, że jego poparcie przyda się w prasowej kampanii przeciw Haigowi i szefowi Imperialnego Sztabu Generalnego Williamowi Robertsonowi, odmówił. Rothermere i jego brat, lord Northcliffe, przez kilkanaście godzin przekonywali go, grożąc, że odmowę obrócą przeciw Haigowi. W końcu przyjął stanowisko, ale dopiero po rozmowie z Haigiem.

Na Nowy Rok 1918 dostał tytuł szlachecki. Ministerstwo Lotnictwa zaczęło działać 3 stycznia, a Trenchard objął pracę 18 stycznia, po przekazaniu dowództwa we Francji generałowi Johnowi Salmondowi. Z Rothermere’em spierał się o niemal wszystko: o rolę doradców spoza wojska, o nominacje i o przyszłe użycie lotnictwa. Gdy w połowie marca dowiedział się, że minister obiecał marynarce 4 tysiące samolotów do walki z okrętami podwodnymi, choć w kraju było ich mniej niż 400 w zapasie, 19 marca złożył dymisję. Zgodził się tylko odłożyć jej ogłoszenie do czasu powstania RAF 1 kwietnia. Tymczasem 21 marca ruszyła niemiecka ofensywa nad Sommą, a Trenchard kazał wysłać do Francji wszystkie rezerwy samolotów, silników i ludzi. 13 kwietnia jego następcą został generał Frederick Sykes, a niespełna dwa tygodnie później odszedł także Rothermere.

Siły Niezależne

Przez kilka tygodni Trenchard był bez przydziału. Nowy minister William Weir proponował mu różne stanowiska, które Trenchard odrzucał jako tytularne. Według jego biografów przełom przyniósł 8 maja, gdy na ławce w Green Parku usłyszał, jak oficer marynarki mówi, że kazałby rozstrzelać człowieka, który rzucił pracę w środku bitwy. Tego dnia napisał do Weira, że przyjmuje dowództwo nad bombowcami we Francji.

5 czerwca 1918 roku objął dowództwo nad VIII Brygadą RAF w Lotaryngii, z której nazajutrz powstały Siły Niezależne (Independent Force), a 15 czerwca przejął nad nimi pełną władzę. Z kwaterą w Nancy nie podlegał ani Haigowi, ani Ferdinandowi Fochowi, lecz bezpośrednio Ministerstwu Lotnictwa. Jego zastępcą był Cyril Newall, który wcześniej prowadził z tych lotnisk naloty, między innymi na Kolonię. Uznał, że nie zdoła zniszczyć pojedynczych ośrodków przemysłowych, więc atakował możliwie wiele miast, by żadne nie czuło się bezpieczne. W raporcie z początku 1919 roku pisał, że skutek moralny bombardowań ma się do materialnego jak 20 do 1.

Francuzi patrzyli na Siły Niezależne nieufnie i Foch początkowo odmawiał ich uznania. Spory o zaopatrzenie rozwiązała dopiero rozmowa Trencharda z generałem Noëlem de Castelnau. We wrześniu bombowce Trencharda atakowały lotniska, składy i linie kolejowe na tyłach frontu pod Saint-Mihiel, wspierając pośrednio Amerykanów, a pod koniec października formacja stała się Międzysojuszniczymi Siłami Niezależnymi pod zwierzchnictwem Focha. Do zawieszenia broni zrzuciła według brytyjskiej historii oficjalnej 543 tony bomb.

Po wojnie

W styczniu 1919 roku Trenchard stłumił bunt około pięciu tysięcy żołnierzy w porcie w Southampton, którzy nie chcieli wracać do Francji po zakończeniu wojny. Zrobił tym wrażenie na Winstonie Churchillu, nowym ministrze wojny i lotnictwa, który na początku 1919 roku przywrócił go na stanowisko szefa sztabu lotnictwa. Trenchard sprawował je do końca 1929 roku. Obronił RAF przed armią i marynarką, które chciały odzyskać swoje lotnictwo, założył kolegium oficerskie w Cranwell, system szkolenia lotniczych mechaników-praktykantów i akademię sztabową w Andover, a w Iraku i na innych krańcach imperium wprowadził tak zwaną kontrolę z powietrza. W 1927 roku jako pierwszy otrzymał stopień marszałka RAF. W latach 1931–1935 był komisarzem londyńskiej policji metropolitalnej i założył szkołę policyjną w Hendon. W 1930 roku został baronem, a w 1936 roku wicehrabią. Jego starszy syn zginął w 1943 roku w Afryce Północnej. Zmarł w Londynie 10 lutego 1956 roku, a jego prochy spoczęły w kaplicy RAF w opactwie westminsterskim.

Ocena

Trenchard nie był ani wybitnym pilotem, ani teoretykiem, lecz organizatorem i dowódcą, który potrafił zjednać sobie podwładnych. W przeciwieństwie do wielu generałów tej wojny regularnie odwiedzał lotniska i eskadry i słuchał ludzi z pierwszej linii. Wśród lotników RFC niewielu go nie podziwiało, choć niektórzy, jak zauważa serwis historyczny RAF Air of Authority, „niechętnie”. Krytycy zarzucają mu, że uparta ofensywa w powietrzu kosztowała życie setek młodych, słabo wyszkolonych pilotów. Obrońcy wskazują, że dzięki niej armia dostawała zdjęcia, rozpoznanie i wsparcie artylerii, czyli to, czego najbardziej potrzebowała.

Po wojnie stał się jednym z pierwszych rzeczników bombardowania strategicznego, obok Włocha Giulia Douheta. Jego przekonanie, że wojnę można wygrać, łamiąc z powietrza przemysł i morale nieprzyjaciela, ukształtowało brytyjskie lotnictwo bombowe drugiej wojny światowej. Przydomka „ojciec RAF” nie lubił: uważał, że należał się raczej generałowi Davidowi Hendersonowi, pierwszemu dowódcy Royal Flying Corps. Bez jego uporu w latach dwudziestych samodzielne brytyjskie siły powietrzne mogłyby jednak nie przetrwać.