Holandia w I wojnie światowej

Holandia królowej Wilhelminy przetrwała wojnę jako państwo neutralne, choć graniczyła z Niemcami i z okupowaną Belgią. Przez cztery lata trzymała armię pod bronią, przyjęła setki tysięcy belgijskich uchodźców i internowała żołnierzy obu stron, którzy przekroczyli jej granicę. Jej handel stał się polem walki między brytyjską blokadą a niemiecką wojną podwodną, a w 1918 roku kraj znalazł się na krawędzi głodu i wojny. Po rozejmie Holandia dała schronienie cesarzowi Wilhelmowi II.

Zbrojna neutralność

W sierpniu 1914 roku Holandia była państwem neutralnym od ponad sześćdziesięciu lat. W odróżnieniu od Belgii jej neutralności nie gwarantowało żadne mocarstwo: była wyborem kolejnych rządów i miała ją chronić własna armia. Holendrzy szczególnie dbali o prawo międzynarodowe, a w Hadze odbyły się konferencje pokojowe z 1899 i 1907 roku, które przyjęły konwencje haskie.

Rząd Pietera Corta van der Lindena ogłosił powszechną mobilizację 31 lipca 1914 roku, dzień przed Niemcami. Kraj liczący 6,5 miliona mieszkańców wystawił około 200 000 żołnierzy. Holendrzy nie wiedzieli, że Niemcy zrezygnowali już z marszu przez Limburgię, licząc, że neutralna Holandia przyda im się bardziej niż jej koleje. 2 sierpnia Berlin zapewnił, że uszanuje holenderską neutralność, a gdy do wojny przystąpiła Wielka Brytania, Holendrzy zamknęli Skaldę dla okrętów wojennych płynących do Antwerpii.

Szef sztabu generał Cornelis Snijders nie zgodził się na demobilizację, nawet częściową, bo kraj leżał tuż obok frontu we Flandrii. Wiosną 1916 roku Niemcy ostrzegli Hagę przed rzekomym brytyjskim desantem w Zelandii, a rząd odwołał wszystkie urlopy. Alarm okazał się fałszywy, ale pokazał, że armia stała się elementem gry mocarstw. Neutralność utrzymała się przede wszystkim dlatego, że obu stronom bardziej się opłacała niż wojna.

Rząd pilnował też, by neutralności nie podważała prasa. Wyjątkiem był amsterdamski „De Telegraaf”, który prowadził otwarcie proententową i antyniemiecką linię, a rysunki jego karykaturzysty Louisa Raemaekersa stały się orężem alianckiej propagandy. W grudniu 1915 roku redaktora naczelnego aresztowano i oskarżono o narażanie neutralności, ale w październiku 1917 roku najwyższy sąd go uniewinnił. W tym samym miesiącu Francuzi rozstrzelali Holenderkę Matę Hari, tancerkę skazaną za szpiegostwo na rzecz Niemiec.

Uchodźcy i internowani

Najcięższą próbą pierwszych miesięcy był upadek Antwerpii. W czasie oblężenia i po kapitulacji twierdzy w październiku 1914 roku do Holandii uciekło około miliona Belgów. Ludzi kwaterowano w kościołach, koszarach, fabrykach i namiotach. Większość wróciła po kilku tygodniach, ale około 100 000 Belgów zostało w Holandii do końca wojny, wielu w obozach dla uchodźców.

Zgodnie z konwencjami haskimi neutralne państwo musiało rozbroić i internować obcych żołnierzy. Granicę przekroczyło około 30–40 tysięcy żołnierzy belgijskich, a według innych zestawień byli wśród internowanych 33 105 Belgów, 1751 Brytyjczyków i 1461 Niemców. Brytyjczykami byli głównie marynarze z 1 Brygady Królewskiej Dywizji Marynarki, około 1500 ludzi, których internowano w obozie w Groningen. Obozy otaczał drut kolczasty, ale część internowanych mogła pracować poza nimi, w 1917 roku między innymi w kopalniach w Heerlen.

Z czasem do Holandii uciekali też niemieccy dezerterzy. W porozumieniu haskim z lipca 1917 roku Holandia zgodziła się przyjąć do 16 tysięcy brytyjskich i niemieckich jeńców wojennych. Przewozy ruszyły na większą skalę dopiero na początku 1918 roku i do końca wojny internowano ich znacznie mniej, niż przewidywał limit.

W 1915 roku Niemcy odgrodzili okupowaną Belgię od Holandii płotem pod napięciem 2000 woltów. Przez granicę przechodzili wcześniej ochotnicy do armii belgijskiej, kurierzy i agenci wywiadu, a z okupowanej Belgii uciekali też żołnierze alianccy, którym pomagała siatka Edith Cavell. Według różnych opracowań przy płocie zginęło od ponad tysiąca do około 3000 osób.

Handel i blokada

Przez Rotterdam niemieckie zagłębie przemysłowe nad Renem handlowało przed wojną z zamorskimi partnerami. Royal Navy zatrzymywała więc statki płynące do Holandii, jeśli podejrzewała, że ładunek trafi do Niemiec. Rząd w Hadze nie mógł zakazać tranzytu, bo naruszyłby neutralność i konwencję o żegludze na Renie, a w kraju zaczynało brakować zboża. 13 listopada 1914 roku Holandia zaprotestowała przeciw brytyjskim zmianom deklaracji londyńskiej, a w marcu 1915 roku przeciw blokadzie.

Rozwiązaniem stał się Holenderski Zamorski Trust (NOT), prywatna spółka założona w listopadzie 1914 roku. Importer podpisywał z nią umowę, że nie wyeksportuje towaru do Niemiec, i wpłacał wysoką kaucję, a alianci przepuszczali przez blokadę ładunki adresowane do trustu. Wielka Brytania wsparła ten system ustawą o wywozie z czerwca 1915 roku, a w kolejnych porozumieniach z trustem ograniczała przywóz ważnych towarów do potrzeb samego kraju. System nie był szczelny: przez granicę płynął przemyt, a holenderskie produkty rolne sprzedawano Niemcom z dużym zyskiem.

Na morzu Holendrzy płacili za neutralność. 25 marca 1915 roku niemiecki U-28 zatopił parowiec Medea, pierwszy statek pod neutralną banderą, o którym wiadomo na pewno, że zatopił go okręt podwodny. Po ogłoszeniu nieograniczonej wojny podwodnej w lutym 1917 roku większość holenderskich statków stała w portach. W czerwcu 1918 roku na Morzu Północnym zatonął statek szpitalny Koningin Regentes. Ofiary wojny wśród Holendrów liczono w setkach, głównie wśród rybaków i marynarzy.

Kryzys 1917–1918

W 1917 roku nieurodzaj i brak statków przyniosły drożyznę i braki. W czerwcu i lipcu w Amsterdamie wybuchły rozruchy głodowe, w których wojsko otworzyło ogień do tłumu. Do września 1918 roku racjonowano już pięćdziesiąt pięć artykułów żywnościowych i surowców, a kraj po raz pierwszy od stuleci stanął w obliczu głodu.

W styczniu 1918 roku Brytyjczycy zażądali, by Holandia wyczarterowała aliantom część floty w zamian za zgodę na przywóz zboża i węgla. Holenderska odpowiedź na ultimatum z marca była warunkowa, więc 21 marca Stany Zjednoczone i Wielka Brytania zarekwirowały statki stojące w ich portach, łącznie 132 jednostki. Królowa nazwała to kradzieżą, ale rząd poprzestał na proteście.

Niemcy zażądali wtedy rekompensaty za tę uległość wobec aliantów, w tym swobodnego tranzytu piasku i żwiru przez Holandię do Belgii. Brytyjczycy byli przekonani, że Niemcy budują z nich betonowe schrony i bunkry we Flandrii. W kwietniu kraj stanął na krawędzi wojny, a na początku maja Haga ustąpiła, na co Londyn odpowiedział w lipcu formalnym protestem.

Koniec wojny

We wrześniu 1918 roku władzę objął nowy rząd chadecki Charlesa Ruijsa de Beerenbroucka. 10 listopada do granicy holenderskiej przyjechał z kwatery głównej w Spa cesarz Wilhelm II. Holendrzy udzielili mu schronienia jako osobie prywatnej, a dwa dni później granicę przekroczył też następca tronu Wilhelm. 28 listopada w zamku w Amerongen cesarz podpisał akt abdykacji. Mimo żądań zwycięzców, którzy w traktacie wersalskim zapowiedzieli postawienie go przed sądem, Holandia nigdy go nie wydała. Zmarł w Doorn w 1941 roku.

W tych samych dniach przywódca socjalistów Pieter Jelles Troelstra zapowiedział rewolucję, ale rząd szybko opanował sytuację, obiecując demobilizację i większe przydziały żywności. Spór z aliantami wywołała zgoda na przemarsz przez terytorium Holandii 70 000 rozbrojonych żołnierzy niemieckich wracających z Belgii. 25 listopada 1918 roku Holandia zawarła z aliantami porozumienie handlowe, a po wojnie jej gospodarka szybko odrobiła straty. W marcu 1920 roku kraj wstąpił do Ligi Narodów, nie rezygnując z neutralności.