Japonia w I wojnie światowej

Japonia przystąpiła do wojny 23 sierpnia 1914 roku jako sojusznik Wielkiej Brytanii, ale walczyła przede wszystkim o własne cele w Azji. Do listopada 1914 roku zdobyła niemiecką twierdzę Tsingtao w Chinach i niemieckie wyspy na Pacyfiku na północ od równika. Nie wysłała wojsk do Europy, ale jej okręty osłaniały alianckie konwoje. Wojnę wykorzystała, by umocnić swoją pozycję w Chinach, i zakończyła ją w gronie zwycięskich mocarstw na konferencji pokojowej w Paryżu.

Droga do wojny

W 1895 roku Japonia pokonała Chiny, ale Niemcy, Rosja i Francja „poradziły” jej wtedy, by zrezygnowała ze zdobytego półwyspu Liaotung. Japonia ustąpiła, a jej opinia publiczna przyjęła to z oburzeniem. Od 1902 roku łączył ją z Wielką Brytanią sojusz brytyjsko-japoński. Dekadę przed wybuchem wojny światowej Japonia pokonała Rosję w wojnie, w której zdobyła południową część Mandżurii i połowę Sachalinu, a w 1910 roku zaanektowała Koreę. Z dawnym przeciwnikiem szybko się porozumiała: w latach 1907, 1910 i 1912 oba państwa podzieliły Mandżurię i Mongolię na strefy wpływów.

Przystąpienie do wojny

Sojusz nie zobowiązywał Japonii do udziału w wojnie europejskiej, ale w pierwszym tygodniu sierpnia brytyjski minister spraw zagranicznych Edward Grey poprosił Tokio o pomoc w zwalczaniu niemieckich okrętów na wodach chińskich. Rząd premiera Shigenobu Ōkumy, a zwłaszcza minister spraw zagranicznych Katō Takaaki, uznali, że wojna daje wyjątkową szansę: Niemcy, odległe i zajęte walkami w Europie, nie mogły obronić swoich posiadłości w Azji. Niemiecka Eskadra Wschodnioazjatycka admirała Maximiliana von Spee nie stała w Tsingtao, gdy zaczęła się wojna.

15 sierpnia Japonia zażądała od Niemiec wycofania okrętów z wód Dalekiego Wschodu i przekazania jej całej dzierżawy Kiautschou z portem Tsingtao. Ultimatum pozostało bez odpowiedzi i 23 sierpnia cesarz Yoshihito ogłosił wypowiedzenie wojny. Brytyjczycy mieli wątpliwości, bo obawiali się japońskiej ekspansji w Chinach, a Australia i Nowa Zelandia z niepokojem patrzyły na Pacyfik, ale Tokio nie dało się powstrzymać. 25 sierpnia Japonia znalazła się w stanie wojny także z Austro-Węgrami, bo w Tsingtao stacjonował austro-węgierski krążownik Kaiserin Elisabeth.

Tsingtao i wyspy Pacyfiku

2 września japońskie wojska wylądowały na półwyspie Szantung, naruszając neutralność Chin, i ruszyły na Tsingtao, dzisiejsze Qingdao. W oblężeniu wspierał je niewielki oddział brytyjski. Japończycy zdobywali twierdzę metodycznym natarciem saperskim i skoncentrowanym ogniem ciężkiej artylerii, a po raz pierwszy w historii użyli bojowo samolotów startujących z okrętu. Po nocnym szturmie załoga skapitulowała 7 listopada, a około 4,7 tysiąca Niemców i Austriaków trafiło do niewoli. Straty japońskiej armii podaje się bardzo rozbieżnie: od około 240 do ponad 700 zabitych i około 1300 rannych. Do tego doszło około 270 marynarzy z krążownika Takachiho, zatopionego przez niemiecki torpedowiec.

Japońska flota, działając niemal niezależnie od rządu, zajęła w październiku bez walki niemieckie wyspy na północ od równika: Mariany, Karoliny i Wyspy Marshalla, a wśród nich Yap, węzeł niemieckich kabli telegraficznych. Wyspy na południe od równika zajmowali Australijczycy. W grudniu Londyn ustąpił Japonii i uznał, że Australijczycy nie zajmą wysp obsadzonych przez Japończyków, a Katō zapowiedział w parlamencie, że o ich losie zdecyduje konferencja pokojowa. Zdobycze dały marynarce argument za budżetem dwa razy większym niż budżet armii.

Chiny i dyplomacja wojenna

Najważniejszym polem japońskiej wojny były Chiny. W styczniu 1915 roku rząd przedstawił prezydentowi Yuan Shikaiowi dwadzieścia jeden żądań, które miały podporządkować Chiny japońskim wpływom. Ich pierwsza grupa dotyczyła przejęcia dawnych praw niemieckich w Szantungu. Gdy rokowania się przeciągały, 7 maja Japonia dała Chinom 51 godzin na przyjęcie żądań, a najdalej idącą piątą grupę w większości odłożyła na później. Rząd Yuan Shikaia przyjął ultimatum, a 9 maja nazwano w Chinach Dniem Narodowego Upokorzenia. 25 maja podpisano w Pekinie traktaty o Szantungu i o Mandżurii Południowej.

Berlin sondował Tokio w sprawie odrębnego pokoju, a sojusznicy pytali, jak daleko sięga japońska lojalność. 19 października 1915 roku, za sprawą nowego ministra spraw zagranicznych Kikujirō Ishiiego, Japonia przystąpiła do paktu londyńskiego i zobowiązała się, że nie zawrze z Niemcami odrębnego pokoju.

W lipcu 1916 roku Japonia podpisała z Rosją jawną konwencję i tajny sojusz w sprawie Chin. W lutym 1917 roku Londyn obiecał w tajemnicy poprzeć japońskie roszczenia do Szantungu i wysp na północ od równika. 2 listopada 1917 roku Stany Zjednoczone uznały „szczególne interesy” Japonii w Chinach, a obie strony potwierdziły zasadę „otwartych drzwi”, czyli równych szans dla handlu wszystkich państw.

Flota zamiast armii

W listopadzie 1914 roku Japonia odrzuciła prośby sojuszników, zwłaszcza Francji, o wysłanie wojsk do Europy. Minister Katō tłumaczył, że armia japońska służy wyłącznie obronie kraju. Okręty japońskie pomagały natomiast w pościgu za niemieckimi krążownikami na Pacyfiku i Oceanie Indyjskim i osłaniały konwoje z Australii i Nowej Zelandii, a w lutym 1915 roku japońscy marynarze pomogli stłumić bunt w Singapurze.

Do Europy flota przypłynęła dopiero w zamian za brytyjskie obietnice. 13 kwietnia 1917 roku na Maltę dotarła 2 Eskadra Specjalna kontradmirała Kōzō Satō: krążownik Akashi i osiem niszczycieli, później wzmocniona. Według różnych zestawień eskortowała ponad 700 statków, które przewiozły od ponad pół miliona do około 700 tysięcy ludzi. 11 czerwca 1917 roku austro-węgierski okręt podwodny storpedował niszczyciel Sakaki i zginęło 59 japońskich marynarzy. Na prośbę o krążowniki liniowe dla Grand Fleet Tokio odpowiedziało jednak odmową.

Front wewnętrzny

Japonia nie mobilizowała gospodarki na wielką skalę, ale wojna dała jej boom. Fabryki wypełniały zamówienia sojuszników na tekstylia i wyroby przemysłowe, eksport wzrósł w latach 1913–1918 czterokrotnie, a kraj po raz pierwszy stał się wierzycielem. Napływ kapitału przyniósł jednak inflację. Ceny żywności, opału i ubrań się podwoiły, a płace realne spadły do 1918 roku o ponad 30 procent. Garstka nowobogackich, nazywanych narikin, stała się symbolem niezasłużonego bogactwa.

W październiku 1916 roku Ōkumę zastąpił marszałek Masatake Terauchi, którego gabinet nie opierał się na partiach. Latem 1918 roku ceny ryżu rosły z tygodnia na tydzień. Protesty kobiet z rybackich osad w prefekturze Toyama przerodziły się w zamieszki ryżowe w dziesiątkach miast, miasteczek i wsi. Rząd użył ponad 100 tysięcy żołnierzy, zginęło kilkudziesięciu cywilów, a aresztowano ponad 25 tysięcy osób. Terauchi ustąpił, a 29 września 1918 roku premierem został przywódca partii Seiyūkai Takashi Hara, którego rząd uchodzi za pierwszy pełny gabinet partyjny w historii kraju.

Syberia, koniec wojny i bilans

5 kwietnia 1918 roku, po zabójstwie Japończyka, japońscy marynarze zeszli na ląd we Władywostoku, a 2 sierpnia rząd ogłosił, że na wezwanie Stanów Zjednoczonych wyśle wojska na pomoc Korpusowi Czechosłowackiemu. Japonia obiecała do 12 tysięcy żołnierzy, a do listopada wysłała ponad 70 tysięcy. Jej 12 Dywizja rozbiła czerwonych nad Ussuri i zajęła Chabarowsk. Wojska japońskie pozostały w Kraju Nadmorskim do października 1922 roku, a interwencja kosztowała życie blisko 1500 żołnierzy poległych w walce i 600 zmarłych z zimna i chorób.

Straty Japonii w samej wojnie światowej były niewielkie. Rząd japoński podał w 1924 roku Międzynarodowemu Biuru Pracy osiemset tysięcy zmobilizowanych i 4661 zabitych i zaginionych, a amerykański Departament Wojny liczył tylko 300 zabitych i zmarłych. Na konferencji pokojowej w Paryżu Japonia uzyskała stałe miejsce w Radzie Ligi Narodów, niemieckie prawa w Szantungu, co wywołało w Chinach masowe protesty, i dawne niemieckie wyspy jako mandat. Jej wniosek o wpisanie do statutu Ligi zasady równości ras upadł. Tsingtao Japonia oddała Chinom dopiero w 1922 roku, po konferencji waszyngtońskiej.